Najstariji gatački pisani epigrafski spomenik je s Brljeva, koji nije ušao u ovaj broj pisanih spomenika, a potiče iz I ili II vijeka naše ere. Spomenik je pronađen 1984. godine u Brljevskoj glavici i nalazi se na izložbenoj postavi "Gacko kroz vijekove" u Gacku. U natpisu se pominju Temus Batonis i Il Narensai, Iliri u posadnoj rimskoj kohorti na Trgovištima, koja je pripa­dala XXV legiji.

Ovaj dragocjeni spomenik ne bi išao u grupu srednjevjekovnih nadgrobnika jer njima ne pripada ni po vremenu postanka ni po ostalim osobinama.

Paleografskim analizama tekstova i njihovim upoređivanjem s istorijskim izvorima ličnosti koje se pominju živjele su u drugoj polovini XIV i prvoj polovini XV vijeka, pa su i spomenici iz tog vremena. Najstariji natpis je Pavla Županovića ispod Gradine, zatim Radonje Ratkovića iz Ključa i Vukosava i Vignja Pliščića sa Zborne gomile.

O gatačkim stećcima s natpisima su pisali: bečki arheolog dr. Moritz Hoernes, mađarski istoričar Johann von Asbóth, dr. Ćiro Truhelka, dr. Pero Slijepčević, dr. Zdravko Kajmaković, Marko Vego, Šefik Bešlagić i drugi.

Od ukupnog broja stećaka u BiH (59.593 ili 86% u odnosu na cijelu bivšu Jugoslaviju) 326 spomenika je s natpisom, od kojih najviše u trebinjskoj, stolačkoj, bilećkoj i gatačkoj opštini. Od 2.219 spomenika, koji su zvanično registrovani, onih s natpisima ima 38 na području gatačke opštine.

Natpisi na stećcima su pisani "starom bosanskom lapidarnom ćirilicom" i zato su važni kao dokumenti za proučavanje razvoja jezika i paleografije. Natpis Pavlu Županoviću ispod Gradine pisan je istim pismom kao i Sandaljevo pismo Dubrovčanima pisano 10. marta 1410. godine, 1 izuzev slova "B" ćiriličnog kojega je pisar krivo napisao, vjerovatno kao manir.

Datiranje stećaka je vršeno prema oskudnim podacima iz natpisa o istorijskim ličnostima, po analogijama reljefnih motiva i obliku slova i došlo se do zaključka da gatački stećci većinom pripadaju drugoj polovini XIV i prvoj polovini XV vijeka, mada neki idu i kasnije i da im gornja granica ide nešto i ranije, a donja do u XVII vijek. Stećci su kao oblik afirmacije srednjevjekovonog feudalnog društva "logičan proizvod svoga vremena". Svi gatački spomenici srednjeg vijeka na kojima se nalaze tekstovi imaju natpise na jeziku naroda izraženom epigrafskim pismom južnoslovenske ćirilice - bosanskom epigrafskom ćirilicom.

Zdravko Kajmaković je, proučavajući natpise na gatačkim srednjevjekovnim stećcima, ustanovio da se na natpisima na krstačama osjeća uticaj crkvenoslovenske ćirilice sve do XVIII vijeka.

Stećci su pravljeni od domaćeg krečnjaka - vapnenca, a samo u rijetkim slučajevima od "zvečka". Majdani za vađenje kamena i proizvodnju stećaka nalazili su se u neposrednoj blizini nekropola, u većini slučajeva iznad njih. Prilikom usijecanja kamenih blokova od ostenjenih stanaca majstori su se služili željeznim i drvenim klinovima i polugama, a prevoženje poluobrađenih spomenika vršeno je na specijalnim plazovima i hrastovim oblicama, pomoću volovskih i konjskih zaprega. Najveći i najteži stećci, kao oni na Zbornoj gomili, gurani su preko hrastovih oblica. Finalizacija spomenika obavljana je na samoj nekropoli gdje su i postavljani. Urezivanje simbola, motiva i ukrasa rađeno je pomoću raznih čekića i dlijeta. Majstori za klesanje i izradu spomenika zvali su se "kovači", a za ispisivanje tekstova na natpisnim poljima "pisari" i "dijaci". Među najpoznatije kovače XV vijeka ubraja se majstor Grubač, a majstore pisare Semorad, oba iz okoline Stoca. U Gacku je poznat kovač Radoje u Pridvorici i Bogdan kovač u Gračanici.

Tehnika klesanja je različita jer je rađena u različito vrijeme i od strane raznih majstora. Najslabiji natpisi su na pločama i zato su slabo i očuvani, kao što je slučaj u Braićevićima, Mrđenovićima, Cernici i Dobreljima. Ostali natpisi na sljemenicima, sanducima i krstačama su u boljem stanju i još se uvijek bez većeg napora mogu naslutiti i čitati.

Gatački stećci se odlikuju mnoštvom krstača s predstavama ljudskih glava u odnosu na druge dijelove istočne Hercegovine

Značajne priloge ovom problemu posvetili su mnogi strani i domaći istraživači i naučnici, osvjetljavajući ga u svoj njego­voj složenosti. Bešlagić je do 1945. godine naveo 37 poznatih imena, a poslije oslobođenja ih je bilo mnogo više. Medu najznačajnije domaće naučnike spadaju: Božidar Petranović, Franjo Rački, Vaso Glušac, Vladimir Ćorović, Ćiro Truhelka, Aleksandar Solovjev, Simo Ćirković, Anto Babić, Dominik Mandić, Marko Vego, Jaroslav Šidak i drugi.

Bešlagić misli "da su stećci najmanje vjerskog karaktera" i da je sasvim "jasno da oblici stećaka ne znače ništa specifično bogumilsko, a pogotovo opšte heretičko, kao, uostalom, niti kršćansko ortodoksno". 1  Svoju značajnu raspravu je završio mišljenjem da "nema naučnog opravdanja za pripisivanje stećaka isključivo bogumilima, niti za naziv bogumilska umjetnost". 2

Ćorović navodi da su pred papinim legatom na Bolinom polju, 8. aprila 1203. godine priori bosanskih "krstjana" morali "dati obavezu da će ubuduće, među ostalim, 'imati groblja pored molilišta, u kojima će se sahranjivati bratstvo i namernici, ako tamo slučajno umru'. Znači, dakle, da to dotle nije bio slučaj i da je toliko upadao u oči, da je legat morao i tu tačku uzeti u pretres i uneti je u direktnu pismenu obavezu". 3

"Krstjanska" nekropola u cerničkom Šumetu je najkarakterističniji primjer izvršenja takve obaveze.

           Predhodna stranica                    Naredna stranica