29. HERCEGOVAČKA DIVIZIJA

Naredbom Vrhovnog komadanta Nov I POJ, Josipa Broza Tita, od 16. novembra 1943.godine, u oslodođenom Gacku formirana je 29. Hercegovačka narodnooslobodilačka udarna divizija – tekst je koji prepisah sa spomenika, toj Diviziji, smještenom na centralnom gatačkom trgu.

Da ne znadoh gdje je postavljen,  te već davne  godine , teško da bih ga I našao. Nekada grandiozan, I veličinom I umjetničkom vokacijom , danas je  jadan, izgleda za kaznu, tu ostavljen, zazidan betonskim zidovima, sa istoka koji drži stepenište što vodi na plato do Crkve. Sa sjeverne strane ograničen ulazom u podzemnu garažu, ako se tom ćumezu ispod Platoa može dati takvo ime, a sa prednje južne strane “ograđen” spomenikom Vladislaviću. Kome uz sve , nesumnjive, zasluge za rusku istoriju, na otvorenju pridodaše i onu - da je Gacko oslobodio Čengića i Bijedića.

 Tek, osim gazeći neodržavani travnjak, do njega možete doći od nekadašnje knjižare, ali teško da će te uspjeti obići oko njega i pročitati sav tekst, što na njemu stoji.

 Bez namjere da, ponovo, taj arhitektonski galamatijas  na Trgu analiziram, bojim se da kad još kome padne na pamet da tamo postavi spomenike Popoviću i Perišiću, tesko da će biti mjesta i trga sa više spomenika i manje arhitektonskog smisla.

Ne bi mi namjera da se Trgom bavim. Povod za pisanje ovog teksta je Divizija.

Ostalo je u analima II Svjetskog rata zapisano da je formirana u Gacku. Jedinice tog formata se formiraju naredbama koje , najčešće , ne prate svečana postrojavanja i čitanje proglasa.

Posebno ne u ratnim uslovima.

Pripremajući prigodne tekstove za “ Gatačke novine”, u povodu otkrivanja spomenika Diviziji, slušao sam od Vlada Šegrta, narodnog heroja, kazivanje o tome .

Činjenica je da se Šegrt sa komandom, u momentu prijema radio depeše o formiranju Divizije, našao u Gacku.Te se, zbog toga, Gacko smatra mjestom njenog formiranja. Sudbina će podesiti da će tek formirana Divizija nekoliko mjeseci nakon toga voditi borbe u Gacku I njegovoj okolini, da će se u tom periodu u Gacku naći I zadržati izvjesno vrijeme sve instance tadašnje partizanske vlasti. Pa će time i u anale Divizije, Gacko, ući kao prostor u kojem je započela svoj slavni ratni put.

 Iz knjige Danila Komnenovića I Muharema Kresa “ Dvadesetdeveta Hercegovačka divizija“, odvojili smo za vas tri odjeljka: Formiranje Divizije, Borbe Divizije za jačanje NOP-a u Hercegovini i Konačno oslobodjenje Hercegovine i dubrovačkog primorja. U ta tri odjeljka, najveći dio događanja je posredno ili neposredno vezan za Gacko i širu okolinu.

Izvor informacija našli smo na adresi: http://www.znaci.net/00001/39_1.htm

I DIO

      FORMIRANJE DIVIZIJE

II Glava

PRERASTANJE BRIGADE U DIVIZIJU

Praktične pripreme za formiranje Divizije počele su krajem septembra 1943. godine.¹ Na sastanku štaba 10. brigade i Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu 23. septembra 1943. godine, bilo je riješeno da se podjelom Brigade formiraju dvije brigade, jer je tako sugerirao i štab Korpusa.² Već 29. septembra to rješenje je izmijenjeno i — u s. Grkav-cima (kod Trebinja) — odlučeno je da se formira 1. udarna grupa (2, 3. i 7. bataljon) sa komandantom Petrom Radovićem i Nikolom Ljubibratićem, zamjenikom komandanta Grupe. Do tog vremena 10. hercegovačka brigada je narasla na 10 udarnih bataljona sa 1.650 boraca. Istovremeno je Hercegovina bila prekrivena mrežom manjih partizanskih odreda i samostalnih bataljona. Ramski NOP odred, u osloncu na 7. brigadu 10. udarne divizije u Prozorskom srezu; samostalni Mostarski udarni bataljon u Konjičkoj župi; Partizanska četa »Vlado Tomanović«, Popovopoljski, Stolački, Vlahovićki, Šumski, Dabarski »Miro Popara« i Udrežanjski odred. Kasnije su još formirani odredi: »Nevesinjska puška«, »Bišina«, Dulićki, Površki i Obaljska grupa, te Bjelimićki, Planinski i Prenjski odred, u osloncu na Mostarski bataljon. Biokovski, pa Neretvanski NOP odred, koji je dijelom snaga zahvatio južne dijelove Hercegovine. Ostrva Korčula, Mljet i Šipan, a većim dijelom i poluostrvo Pelješac, bili su u rukama jedinica NOV i POJ.

U osloncu na Biokovski, a kasnije i Imotski i Neretvanski NOP odred, u zapadnoj Hercegovini formirane su i Bijačka i Zavelimska partizanska grupa, slične po jačini i zadacima, pobrojanim odredima. Iako svi nisu bili u sastavu Brigade, u perspektivi brze mobilizacije i popune Divizije, formiranje je činilo realnim.

Drugi podsticajni razlog za formiranje Divizije proizilazio je iz zahtjeva taktike partizanskog ratovanja i operativno-teritorijalnog karaktera zadatka kojeg je Brigada dobila od Vrhovnog komandanta kada je, po proboju sa Sutjeske, upućena u Hercegovinu. Ubrzan razvoj organizacija NOP-a širom Hercegovine i porast broja bataljona u Brigadi istovremeno je zahtijevao i omogućavao prelazak na viši stepen vojne organizacije i komandovanja. Obrazovanje većeg broja samostalnih taktičkih formacija (u ovom slučaju grupa udarnih bataljona sa perspektivom prerastanja u brigade), omogućavalo je, istovremeno, prisustvo dovoljno jakih snaga u raznim krajevima Hercegovine, a rastresitost teritorijalnih jedinica otežavala je neprijatelju da lako i jednovremeno zahvati Brigadu kao jezgro oružanih snaga NOP-a u Hercegovini.

Tako povoljan razvoj situacije omogućio je Vladu Šegrtu zamjeniku komandanta 3. udarne divizije, da, već 5. oktobra 1943. godine, u izvještaju iz oslobođene Bileće konstatuje:

»Brojno stanje ove brigade popelo se je za ovo 10 — 15 dana; ovdje na licu mjesta ima 1.200 boraca. Prvi gatački bataljon broji 180 boraca, u Stolačkom srezu ostavili smo jednu četu iz Brigade od 50 boraca sa komandantom 5. bataljona da vrši mobilizaciju na tom sektoru. Ima vjerovatnoće da je do sada formirao bataljon. U Nevesinju formiran je jedan bataljon jačine 100 boraca, koji je otpočeo da izvodi akcije. Prema ovome Brigada može u pokretu da ima 1.650 boraca«.^2a)

Istoga dana, štab 10. brigade podnio je izvještaj štabu 3. divizije da je, shodno usmenom dogovoru sa njim i »zbog objektivne perspektive«, pristupio formiranju triju udarnih grupa bataljona, koje su, od početka, imale približnu organizacijsko-formacijsku strukturu brigada.^:3 Sve tri grupe obrazovane su u oktobru.

Trećeg oktobra 1943. godine u s. Brezovim Dolinama (u Ljubomiru) formirana je 1. grupa udarnih bataljona. U njen sastav su ušli: 2. (Trebinjski — privremeno), 3. (Dalmatinski), 7. (Bilećki) i 8. (Ljubomirski) bataljon.⁴⁾

Deset dana kasnije (13. X. 1943.), u s. Ublima (kod Bileće) oformljena je Druga grupa udarnih bataljona. U sastav ove grupe ušli su 4. (Bilećki), 6. (Popovopoljski), i 9. (Nevesinjski) bataljon.⁵⁾

Dvadesetpetog oktobra 1943. godine u s. Dlakošama pod pl. Sitnicom obrazovana je i Treća grupa udarnih bataljona. U nju su uključeni 2. (Trebinjski),* 5. (Livanjski) i 10. (Čapljinsko-stolački) bataljon.⁶

Sredinom oktobra (tačnije, 17. X. 1943.) iz Banjana upućen je od strane štaba, već narasle 10. hercegovačke brigade, prijedlog⁷ štabu 2. udarnog korpusa i tražena saglasnost Vrhovnog komandanta da se prerastanje 10. Brigade u diviziju ozvaniči.⁸

Formiranjem grupa udarnih bataljona ostvarena je ideja da Brigada zahvati širi prostor i, jednovremeno, dejstvuje u više krajeva Hercegovine. Neprijateljske snage više nisu bile u mogućnosti da joj nametnu odlučan obračun na uskom prostoru. Naprotiv, snage NOV-a u Hercegovini će od sada biti u mogućnosti da, sve više, nameću inicijativu i taktiku borbe. Pri obrazovanju udarnih grupa vodilo se računa da, radi uspješnije mobilizacije i boljeg snalaženja na terenu u predstojećem periodu, u njihov sastav uđu bataljoni popunjeni pretežno ljudstvom iz tih krajeva. U prvo vrijeme, radi lakšeg prilagođavanja novih boraca i učvršćenja novoformiranih bataljona, bilo je predviđeno da Prva udarna grupa dejstvuje na gatačko-bilećkom prostoru, Druga na nevesinjskom i Treća u južnoj Hercegovini, (Stolac-Trebinje).⁹

Dok je, sredinom oktobra, 10. hercegovačka brigada oslobađala Bileću i Ljubinje i, istovremeno vršila obrazovanje grupa udarnih bataljona, komanda 7. SS divizije, razapeta potrebom da jednovremeno suzbija rasplamsalu narodnooslobodilačku borbu u Dalmaciji i Hercegovini, koncentriše svoje brzopokretne brdsko-lovačke pukove u Dalmaciju. Ona računa da će kolaboracionisticke snage, ojačane manjim njemačkim dijelovima bar privremeno, izaći na kraj sa usamljenom 10. brigadom u Hercegovini. Četnička komanda operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine za izvršenje ovog zadatka privukla je u Hercegovinu još tri brigade iz Nikšičkog i Romanijskog korpusa, tako da je raspolagala sa ukupno oko 5.000 vojnika, zajedno sa njemačkim ojačanjima i domobranskim bataljonom »Gacko«.

Mobilizacija i koncentracija četničkih jedinica za opšti napad na 10. brigadu užurbano su vršene. Zamisao je bila da se, nastupanjem Trebinjskog korpusa ojačanog Vučedolskom brigadom, glavnina 10. brigade potisne iz južne Hercegovine na sjever, dok bi Nevesinjski korpus, ojačan Kalinovićkim i 2. sarajevskom brigadom Romanijskog korpusa, istovremeno nastupio iz Nevesinjskog i Gatačkog polja s ciljem da se, tako okružena 10. brigada, razbije.

Međutim, dok su pripreme bile još u toku — i ne znajući za pripremu tako snažnog napada na nju — Brigada je krajem oktobra, snagama Prve i Druge grupe udarnih bataljona, razbila još neprikupljenu glavninu četničkog Nevesinjskog korpusa (Gatačka i 1. i 2. nevesinjska brigada) i dijelove četničkog Romanijskog korpusa. U prvoj polovini novembra udarne grupe su djelovale odvojeno ali zajedno sa lokalnim partizanskim odredima. Prva grupa je čistila gatačku i nevesinjsku Površ od četnika i, 8. novembra, oslobodila Kifino Selo i Plužine, ovladavši tako raskršćem puteva za Kalinovik, Gacko i Nevesinje. Druga grupa, sa odredima »Bišina« i »Nevesinjska puška«, presjekla je komunikaciju Nevesinje — Mostar i od četnika čistila donje Nevesinjsko polje. Treća grupa je za ovo vrijeme u južnoj Hercegovini razbila dijelove Ljubinjske i Trebinjske četničke brigade i, zajedno sa Šumskim i Popovopoljskim partizanskim odredom, izvršila udar na željezničku prugu Hum-Ravno. Tom prilikom je zauzeta željeznička stanica Jasenica-Lug i savladan djelimičan otpor čete domobranskog 14. puka. Popovopoljski NOP odred je 16. X napao i uništio voz između željezničkih stanica Paljice i Jasenica-Lug.* Sa komandirom ove čete bio je ugovoren prelazak na stranu NOV. Četnički Trebinjski korpus je najzad, sredinom novembra, okupio do 2.000 četnika i u tri kolone počeo napad prema Gacku.¹⁰ Vučedolska brigada četničkog Nikšičkog korpusa (500 četnika) nastupala je od Vilusa preko Banjana prema Somini; u Bileći se bila prikupila Bilećka brigada, ojačana četom 7. SS divizije; Trebinjska i Ljubinjska brigada nastupile su masivom Viduše prema Dabarskom i Fatničkom polju, a iz Nevesinjskog polja, preko Trusine i Gloga, u pravcu Fatničkog polja i Plane — četnička 2. nevesinjska brigada, ojačana takođe četom 7. SS divizije.¹² Ovaj koncentričan napad još se na Brigadu nije bio potpuno ispoljio. a njegove kolone su pojedinačno tučene.

*) Kao odmazdu za ovaj napad njemačke jedinice su pohapsile 215 ljudi, žena i djece. Organizovano bjegstvo uspjelo je djelomično. Pobjeglo je 87, u bježanju. je ubijeno 14, a 8 obješeno, dok je preostalih 117 deportovano u logor.¹¹

Dok je Prva udarna grupa razbila Vučedolske četnike i odbacila ih prema Vilusima, Treća grupa je u sudaru sa glavninom Trebinjskog korpusa u rejonu s. Dola — Žrvanj — Zvijerina vodila 16. novembra teške borbe i odbacila ga prema Bileći i Ljubomiru. Tog jutra u G. Dolima bio je iznenađen i okružen njen 5. bataljon (bez 3. čete), pa je pretrpio teške gubitke. Među poginulim bili su i Ante Kelava Zore narodni heroj iz s. Dobrog kod Livna, komandant Bataljona, Mišo Popović, zamjenik komandanta Bataljona, Jusuf Borčilo, komandir čete i Joško Bilić, komandir voda.**

**) Zarobljene su četnici strijeljali u Bileći, pa se broj poginulih popeo na 52.. Imena većine ostalih nismo mogli utvrditi. Pored ostalog i zbog toga što je iznenađenje najviše pogodilo četu u kojoj su bili novi borci.¹¹³)

Druga grupa je u međuvremenu (14. XI) na Nekudini razbila jednu od četničkih kolona, u kojoj je bila i njemačka četa, pa je glavnina Grupe 17. novembra pokušala da zauzme Nevesinje. Napad, međutim, nije uspio.¹⁴

Suzbijanje četničkih kolona Brigada je iskoristila za napad za oslobođenje Kule Fazlagić. Ovu je držao milicijski DOMDO bataljon »Gacko«. četa domobrana, vod žandarma i vod ustaša. Od naoružanja su imali oko 500 pušaka, 5 puškomitraljeza i 3 mitraljeza. Napad je izvršila Prva udarna grupa (5 bataljona), dok su druge dvije obezbjeđivale napad od Bileće (Treća grupa) i Nevesinja (Druga grupa), a 5. bataljon iz Treće grupe pošto je pretrpio teške gubitke, izvučen je u rezervu Brigade i upućen u Avtovac. Napad je počeo 20. novembra u 3,30 časova. U jutarnjim časovima oslobođeno je 11 sela, dok se milicijski bataljon do noći održao u rejonu Bašići — Drugovići — Muhovići, odakle je tada odstupio preko pl. Bjelašnice u Nevesinje.¹⁵⁾ U ovoj borbi 10. brigada je imala 15 poginulih i 16 ranjenih. Među ostalima poginuli su Krsto Ignjatović, Bogdan Tepavčević, komandiri četa i Čedo Popović, borac 1. bataljona.

Ovaj napad njemački 5. SS brdski armijski korpus planirao je i kao pripremu za predstojeću operaciju »Kugelblic«, s namjerom da što više iznuri i oslabi borbenu snagu 10. brigade, i ostalih jedinica NOVJ zahvaćenih ovom operacijom. Teža posljedica ovog, do tada najsnažnijeg napada na Brigadu, bila je u tome što je neprijatelj, zauzimanjem i kontrolom do tada oslobođenih sela, represalijama nad stanovništvom i pojačanom prisilnom mobilizacijom u svoje redove, za izvjesno vrijeme usporio priliv novih boraca u Brigadu.

Uspješnim razbijanjem koncentričnih napada i oslobođenjem Kule Fazlagić slobodna teritorija u sjeveroistočnim djelovima Hercegovine povezana je sa centrom u Gacku. U Gacko su se smjestila sva oblasna rukovodstva organizacija narodnooslobodilačkog pokreta Hercegovine. Ona je, uz to, imala čvrst naslon na oslobođenu teritoriju u sjeverozapadnoj Crnoj Gori i zapadnom Sandžaku. Pored gatačkog sreza, ova teritorija je obuhvatila i prostor između neprijateljevih garnizona u Nevesinju, Stocu, Hutovu, Ravnom, Trebinju i Bileći.

Pored ove centralne slobodne teritorije, u Hercegovini je u to vrijeme egzistiralo još nekoliko manjih slobodnih teritorija. Mostarski udarni bataljon bio je već stvorio u Konjičkoj župi značajnu slobodnu teritoriju.¹⁶ Bataljon je imao oko 150 boraca, iz Mostara su pristizali »odredi« novih boraca, izgledi za mobilizaciju bili su dobri, pa je Bataljon formirao i dvije partizanske grupe (u Planini i na Prenju) od po 15 — 20 boraca i predložio da se iz 10. brigade uputi jedan bataljon, kako bi se mogla formirati Brigada. Ova slobodna teritorija na zapadu se naslanjala na još širu slobodnu teritoriju sa centrom u Prozoru, koju je obezbjeđivao Ramski NOP odred 10. udarne divizije.¹⁷) Odred je brojao oko 200 boraca i bio vrlo aktivan, posebno na željezničkoj pruzi Sarajevo — Mostar, zbog čega je štab 10. divizije predložio da o njegovim akcijama objavi vijest radio-stanica »Slobodna Jugoslavija«. Odredom je komandovao Muharem Osmić, političkog komesara Ivicu Matijanića upravo je zamjenio Remza Duranović, zamjenik komandanta bio je Torao Mendeš, a pomoćnik političkog komesara Meho Pirolić.

Dijelovi 9. dalmatinske udarne divizije u to vrijeme više puta su oslobađali Posušje i najzapadnije dijelove Hercegovine. U osloncu na nju livanjski NOP odred, dejstvovala je i, u oktobru 1943. godine, Zavelimska partizanska grupa, oformljena na ovom sektoru od pripadnika NOP-a iz rejona s. Vira (opština Posušje). Grupa je pripadala Imotskom NOP odredu, imala 17 boraca, između ostalog učestvovala u 5 napada za oslobođenje Posušja (12, 17. i 23. X i 16. i 17. XI), od kojih su prva dva uspjela, kao i u više drugih akcija.¹⁸ Južni dijelovi Ljubuškog sreza, sa selima Bijačom i Grabom, bili su sastavni dio slobodne teritorije na Biokovu, koju su obezbjeđivali Neretvijanski i Biokovoski NOP odred 8. udarnog korpusa.

U osloncu na njih djelovala je Bijačka partizanska grupa (već tada nazivana i Ljubuška četa). Grupa je u početku imala 15 boraca i djelovala u okviru Biokovskog, pa Neretvljanskog NOP odreda. Više od toga, ona je služila kao oslonac partijskim radnicima čijim zalaganjem su, pored onih, u Vitini i Ljubuškom bili oformljeni NO odbori u dvadesetak sela.¹⁹⁾

Između svih slobodnih teritorija i sa okupiranim gradovima, prije svega Mostarom, bili su već izgrađeni manje-više stalni »kanali« veza.

Vođenjem ovakvih, već opisanih borbi, nastavljeno je prikupljanje novih boraca i obrazovanje novih jedinica. Tako je, 3. novembra, od novih boraca u Gacku formiran i 11. bataljon i odmah uključen u sastav Prve grupe udarnih bataljona. Osmog novembra izdata je Naredba za objedinjavanje malih teritorijalnih partizanskih odreda u dva veća: Južno-hercegovački i Sjevernohercegovački NOP odreda Prvi je obuhvatao srezove Trebinje, Ljubinje i Stolac, te dio čapljinskog sreza na lijevoj obali Neretve, a drugi — bilećki, gatački i nevesinjski srez.

U Južnohercegovački NOP odred ušli su: Vlahovićki, Stolački, Popovopoljski Šumski odred, od kojih su formirani partizanski bataljoni »Savo Belović«, »Marko Mihić«, »Mihajlo Čuzulan«, i četa »Rade Pravica«. U Sjevernohercegovački NOP odred ušli su: Bilećki, Dabarski i Udrežanjski NOP odred, od kojih su formirani bataljoni; »Miro Popara« i »Nevesinjska Puška« te četa »Vlado Tomanović« i Dulićka četa.* Uspostavljena organizaciona struktura i jačina jedinica bila je očigledno prerasla formaciju jedne brigade i usložila rukovođenje, pa je reorganizacija u Diviziju postajala sve akutnija potreba.

*) Nešto kasnije od Dulićke čete, Obaljske grupe i Površkog odreda formiran je bataljon »Vitle Skoko«.*²)

Prvog i drugog novembra 1943. godine Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu u s. Davidovićima (kod Bileće) organizovao je oblasno partijsko savjetovanje (oko 30 učesnika); na Savjetovanju su sumirani rezultati burnog razvitka narodnooslobodilačke borbe u Hercegovini od povratka Brigade sa Sutjeske. Posebno su analizirana pitanja vezana za brzo narastanje jedinica i problemi koji su se u vezi sa tim pojavili. Sumirani su i rezultati na organizacionom razvoju i jačanju KPJ i drugih organizacija narodnooslobodilačkog pokreta. Do ovog savjetovanja Oblasnim komitetom KPJ za Hercegovinu od njegove reorganizacije u julu 1943. godine rukovodio je član sekretarijata PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu Uglješa Danilović. Na ovom savjetovanju, za sekretara je izabran, Vaso Miskin Crni, dotadašnji zamjenik političkog komesara Brigade, takođe član PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu.²²

Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu rukovodio je sa dva okružna komiteta KPJ (za južnu i sjevernu Hercegovinu) i Mjesnim komitetom KPJ u Mostaru, te partijskom organizacijom Brigade, dok su organizacije NOP odreda bile vezane za okružne komitete. Okružno povjereništvo za zapadnu Hercegovinu konstituisano je, međutim, 24. decembra 1943. godine, na narednom oblasnom partijskom savjetovanju za Hercegovinu u Crkvicama, a okružno povjereništvo za Prozor i Konjic, bilo je povezano sa Oblasnim komitetom KPJ za Bosansku krajinu. U Hercegovini je, novembra 1943. godine, u vrijeme formiranja Divizije narodnooslobodilački pokret predvodilo i činilo njegovo jezgro oko 700 članova i kandidata KPJ, od čega oko 300 na terenu i oko 400 u vojsci.²³)

U to vrijeme u Hercegovini je uglavnom bila uspostavljena osnovna mreža partijskih organizacija na terenu, i mada ona još nije bila zahvatila neke krajeve i mnoga naselja. Postojao je Mjesni komitet u Mostaru, 8 sreskih komiteta (Stolac, Trebinje, Bileće, Gacko; Nevesinje, Ljubinje, Prozor i Konjic, a u formiranju je bio i Sreski komitet Čapljina), 15 opštinskih komiteta, 25 ćelija, 35 aktiva i veći broj mjesnih i seoskih partijskih povjerenika. Ostale organizacije NOP-a i organi narodne vlasti bili su u razvoju. Među njima najznačajniju ulogu imao je Savez komunističke omladine, a i on je bio brojniji u vojnim jedinicama.²⁴) Ovako brojno i organizaciono jačanje KPJ u Hercegovini u periodu od povratka sa Sutjeske predstavljalo je veliki napredak u odnosu na zatečeno stanje.

Tako su, početkom novembra 1943. godine, sazreli svi uslovi da Vrhovni štab odobri prelazak na viši stupanj vojne organizacije i proglasi »formiranom« Hercegovačku diviziju. Pored ostalog, postavila se potreba usklađivanja vojne organizacije sa političkom platformom i zadacima postavljenim na oblasnom partijskom savjetovanju u Davidovićima.

Na osnovu dogovora Oblasnog komiteta KPJ, zamjenika komandanta 3. udarne divizije, i štaba i Politodjela 10. hercegovačke brigade — a prema ranije usaglašenoj zamisli o prerastanju 10. brigade u Hercegovačku diviziju; podnijet je i konačan prijedlog Vrhovnom štabu u tom smislu. U štab 2. udarnog korpusa NOVJ u Pljevljima pošli su zamjenik komandanta 3. divizije Vlado Šegrt i član Politodjela 10. brigade Vukašin Mićunović. Oni su trebali da obavijeste štab Korpusa i, preko ovog, Vrhovni štab NOV i POJ o prijedlogu partijskog i vojnog rukovodstva Hercegovine za obrazovanje Hercegovačke divizije.²⁵)

Štab 2. udarnog korpusa saglasio se sa potrebom preimenovanja 10. brigade u Hercegovačku diviziju i, 9. novembra 1943. godine, radiogramom je prenio Vrhovnom štabu to svoje mišljenje, predložio sastav štaba Hercegovačke divizije i sastav štabova njene tri brigade. Na osnovu toga, Vrhovni komandant NOV i POJ, Josip Broz Tito je, 16. novembra 1943. godine, izdao Naredbu o formiranju Hercegovačke divizije i radio-gramom je dostavio štabu 2. udarnog korpusa.²⁶) Naredbom je određena organizaciona struktura Divizije.

a) štab divizije;

b) 10. hercegovačka brigada;

c) 2. hercegovačka brigada i

d) 3. hercegovačka brigada.

Naredbom Vrhovnog štaba imenovana su i rukovodstva, odnosno štabovi. Naglašeno je da će Divizija naknadno dobiti numeraciju²⁷), što je i učinjeno 18. XII 1943. godine, pa ona od tada nosi naziv 29. udarna divizija NOVJ*)

*) Prijedlogom i Naredbom nije pomenuto obrazovanje Južnohercegovačkog i Sjevernohercegovačkog NOP odreda, a brigade su konačnu numeraciju dobile 13. I 1944. godine.

Za komandanta divizije postavljen je potpukovnik Vlado Šegrt, dotadašnji zamjenik komandanta 3. udarne divizije NOVJ, za političkog komesara Dragiša Ivanović, dotadašnji politički komesar 5. crnogorske NOU brigade, a za načelnika štaba Rade Hamović, dotadašnji komandant 10. hercegovčke NOU brigade. U štabove brigada, sa neznatnim izmjenama, postavljeni su dotadašnji štabovi udarnih grupa.

Naredba Vrhovnog štaba realizovana je do 22. novembra 1943. godine, kada se u oslobođenom Gacku okupio štab Divizije i počeo da djeluje kao cjelina. Istog dana štabovi udarnih grupa počeli su da dejstvuju kao štabovi brigada, koje su se zatekle u rejonima: 10. brigada — u rejonu s. Stolac — s. Džuburi — s. Dobrelji; 2. brigada — u rejonu s. Žalom — s. Podgrađe i 3. brigada — u rejonu s. Kapavica — s. D. Meka Gruda — s. Tepure. Tako je, sutradan, štab Divizije mogao štabu 2. udarnog korpusa uputiti svoj prvi izvještaj i obavijestiti ga: »Divizija je formirana i već funkcioniše«.²⁸⁾

Naredbom štaba Divizije br. 1 od ovog dana²⁹) izvršeno je i preimenovanje bataljona koji su do tada nosili redne brojeve od 1. do 11. Pri tom je došlo i do izvjesnog prepotčinjavanja bataljona, a starim bataljonima nisu mijenjani redni brojevi.

Suština ove pregrupacije i preimenovanja sastojala se u tome da se sačuva snaga i tradicija 10. hercegovačke brigade, koja je dobila pet bataljona, te da se u svakoj brigadi nađe bar po jedan iskusniji i prekaljen bataljon, zbog čega su i njihovi tradicionalni nazivi sačuvani.

Divizija je time u osnovi dobila konačnu fizionomiju:

a) 10. hercegovačka NOU brigada:

1. bataljon — dotadašnji 7. bataljon,

2. bataljon — dotadašnji 9. bataljon,

3. bataljon — dotadašnji 3. bataljon,

4. bataljon — dotadašnji 11. bataljon,

5. bataljon — dotadašnji 5. bataljon.

b) 2. hercegovačka NOU brigada:

1. bataljon — dotadašnji 1. bataljon,

2. bataljon — dotadašnji 6. bataljon,

4. bataljon — dotadašnji 4. bataljon.

c) 3. hercegovačka NOU brigada:

1. bataljon — dotadašnji 10. bataljon,

2. bataljon — dotadašnji 2. bataljon,

3. bataljon — dotadašnji 8. bataljon.

d) Južnohercegovački NOP odred

— Bataljon »Savo Belović« — dotadašnji Vlahovićki odred,

— Bataljon »Marko Mihić« — dotadašnji Stolački odred,

— Bataljon »Mihailo Ćuzulan« — dotadašnji Popovopoljski odred,

— Četa »Rade Pravica« — dotadašnji Šumski odred.

e) Sjevernohercegovački NOP odred:

— Bataljon »Miro Popara« — dotadašnji Dabarski odred;

— Bataljon »Nevesinjska puška« — dotadašnji Udrežanjski odred,

— Bataljon »Bišina«, u međuvremenu formirani Bišinski odred.

— Četa »Vlado Tomanović« — ovdje je uključen i Bilećki odred.

— Površki bataljon »Vule Skoko«, obrazovan 28. XI 1943. godine od Dulićke i Površke čete.³⁰)

Štab divizije je kadrovski i materijalno oformljen dopunjavanjem dotadašnjeg štaba 10. hercegovačke NOU brigade. Na čelu štaba nalazili su se komandant i politički komesar divizije. Štab su dalje, pod rukovodstvom načelnika štaba, činili organi za obavještajne (Petar Milidragović), administrativne (Stanko Bobić), intendantske (Risto Gaćinović), sanitetske (Tripo Vujičić) i poslove veze (Dušan Brstina).

Za prvog rukovodioca Politodjela Divizije CK KPJ je imenovao Voju Kovačevića. Pored njega, u Politodjelu se u početku našao samo jedan član — Vukašin Mićunović, ali je, do 20. decembra, imenovanjem Aca Babica i Zivka Jošila kompletiran. Desetina kurira održavala je veze sa jedinicama i vršila stražarsko osiguranje štaba. Pomoćno osoblje: radio-telegrafisti, kuhari, bolničari, i nekoliko pomoćnih lica brinuli su se o zdravlju, smještaju, ishrani i pokretljivosti štaba.³¹)

Ranija bolnica i intendantura 10. brigade preimenovane su i podignute na stepen divizijskih ustanova.

Novi komandni dio štaba Desete hercegovačke brigade sačinjavali su: komandant Nikola Ljubibratić, politički komesar Čedo Kapor, zamjenik komandanta Bogdan Peko, zamjenik političkog komesara Slobodan Šakota, načelnik štaba Mustafa Dizdarević.

Štab 2. hercegovačke NOU brigade činili su: komandant Obren Ivković, politički komesar Špiro Srzentić, zamjenik komandanta Srećko Reić Petica, zamjenik političkog komesara Mato Markotić, načelnik štaba Drago Đukanović.

Štab 3. hercegovačke NOU brigade vodili su: komandant Danilo Komnenović, politički komesar Đoko Novosel, zamjenik komandanta Milinko Okiljević, zamjenik političkog komesara Franc Novak, načelnik štaba Franjo Tomanić.

Štab Južnohercegovačkog NOP odreda: komandant Jovan Andrić, politički komesar Gojko Mihić.

Štab Sjevernohercegovačkog NOP odreda: komandant Dako Kundačina, politički komesar Mirko Mastilović.³¹³)

Hercegovačka udarna divizija je tako, na početku, uključivši i partizanske odrede, imala oko 2.000 ljudi. Na dan 1. decembra 1943. godine brojno stanje brigada bilo je: 10. hercegovačka NOU brigada 671; 2. hercegovačka NOU brigada 460; a 3. hercegovačka NOU brigada 436 boraca.³² Jačina brigadnih bataljona, uzeto u prosjeku, iznosila je oko 140 boraca. Pored pušaka, svaka brigada je približno imala po 36 puškomitraljeza i po 1 - 2 mitraljeza. Vatrenu podršku dejstva brigada ostvarivalo je po nekoliko minobacača 46 — 60 mm i po jedan kalibra 81 mm. Ni ovo naoružanje nije moglo biti dovoljno iskorišteno, pošto se redovno raspolagalo ;kudnim količinama municije svih vrsta.

Bataljoni u partizanskim odredima prosječno su brojali oko 60, a čete 25 — 30 boraca. Slično tome bili su i naoružani. Praksa je pokazala da su ovako lake partizanske formacije odgovarale uslovima zemljišta, pa se višak boraca redovno prelivao u operativne jedinice.

U početku se nije raspolagalo divizijskim jedinicama za podršku, vatrena podrška se svodila na minobacačku vatru. Bataljoni (a ponekad i brigade) obično su raspolagali po jednom cijevi 81 m/m, dok su laki minobacači (46 — 60 m/m) obično raspoređivani po četama.

Kao tipično pješadijska jedinica, Divizija je u početku imala dosta Brojnu komoru, uglavnom tovarna grla sa nešto jahaćih — prije svega za ranjenike.

Štab divizije je sa štabom Korpusa i Vrhovnim štabom NOV i POJ održavao redovnu radio-vezu, dok se, unutar Divizije, u početku raspolagalo isključivo kurirskim vezama.

Početna formacija Hercegovačke udarne divizije znatno je odstupala od Statutom proleterskih i udarnih brigada predviđenih brojnih stanja* i kretala se oko polovine predviđene jačine. Standardne regularne formacije okupacionih trupa bile su 4 - 5 puta brojnije i neuporedivo nadmoćnije u vatrenoj snazi.**)

*) Brigada 1200 — 1500, bataljon do 300, četa 80 — 100 boraca.³³

*) Neophodno je da čitalac ovo ima u vidu, kao i činjenicu da su četničke brigade i korpusi, zavisno od situacije, veoma oscilirale u pogledu broja i naoružanja.

Osnova cjelokupne djelatnosti Partijske organizacije u Diviziji bilo je uzdizanje i jedinstvo idejno-političke svijesti boraca i starješina, shvatanje i praktično provođenje, od svakog borca i starješine svake jedinice ponaosob, političke platforme narodnooslobodilačke i revolucionarne borbe. Od toga je zavisio opstanak Divizije na ovom, za neprijatelja veoma osjetljivom prostoru, zavisila njena udarna snaga, privlačna snaga za nove borce, te ugled i čvrstina veze sa narodom. To je podrazumijevalo, prije svega, da se sama Partijska organizacija neprekidno uzdiže na nivo konkretnih veoma složenih zadataka i uslova. Prenijeti i dalje izgrađivati takve demokratske odnose u jedinicama Divizije, gdje će drugarstvo, solidarnost i međusobno povjerenje kod svakog pojedinca razviti maksimalnu kreativnu snagu i samoinicijativu, boreći se neprekidno protiv svih oblika i manifestacija birokratskog odnosa i sputavanja stvaralačke snage boračkog sastava - bili su osnovni ciljevi. U centru takvih odnosa javljao se napor organizacija KP da se, upravo ovakvim učešćem svakog pojedinca (od pojedinačnih konsultacija i četnih konferencija, do uobičajenih analiza svake akcije, borbe ili boja na sastancima ćelija i partijskih rukovodstava) traže i pronalaze najbolji načini i taktički postupci, koji su nadoknađivali tehničku i brojnu nadmoćnost neprijatelja. Izvanredan značaj pridavan je njegovanju i daljoj izgradnji bratstva, jedinstva i zajedništva Srba, Muslimana i Hrvata Hercegovine. To je bio osnovni preduslov i unutrašnje snage Divizije i njenog daljeg jačanja s prilivom novih boraca, glavnim osloncem snaga NOP-a Oblasti. Kao oružani odred Pokreta Divizija je bila pozvana da na svom operativnom području zaštiti stanovništvo ne samo od zlodjela njemačkog okupatora i njegovih saradnika, nego i da mu zagarantuje imovinsku i ličnu sigurnost. Sve ove zadatke Divizija je mogla, uspješno izvršavati samo zato što je bila sastavni, organski dio naroda; bez njegove najšire podrške nije mogla računati ne samo na izvršenje zadataka, nego i na opstanak. Podrška i svestrana saradnja sa svim društveno-političkim organizacijama na terenu, a naročito narodnooslobodilačkim odborima, bila je zbog toga svakodnevna praksa.

U organizacionoj strukturi Partijske organizacije u Diviziji nije bilo bitnih promjena.

U vrijeme obrazovanja, Divizija je na mnogo lakši način uspostavila osnovnu strukturu svojih organizacija Komunističke partije i SKOJ-a. Ove organizacije, već uhodane u Udarnim grupama 10. brigade, jednostavno su nastavile svoje funkcinisanje u novoobrazovanim brigadama Hercegovačke divizije. Divizijska organizacija Partije zaokružena je izborom njenog rukovodstva — Divizijskog partijskog biroa. Biro se konsti-tuisao na svojoj sjednici 4. decembra u s. Stabnima, u Župi pivskoj.

Njegovi članovi su bili partijski rukovodioci 10, 2. i 3. brigade (zamjenici političkih komesara brigada) i politički komesar Divizije. Za prvog sekretara divizijskog biroa izabran je Franc Novak, partijski rukovodilac 3. udarne brigade.³⁴)

Partijski biro Divizije se povezao sa Oblasnim komitetom KPJ za Hercegovinu a, preko Uglješe Danilovića i Vase Miskina Crnog, sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Bosnu i Hercegovinu, u kome su navedeni rukovodioci bili članovi, a Uglješa, uz to, i član sekretarijata (biroa) Pokrajinskog rukovodstva. Ovakav organizacioni status partijske organizacije Divizije zastupao je stanovište da se težište partijske aktivnosti u Diviziji kao cjelini — shodno odlukama Pokrajinskog i Oblasnog partijskog rukovodstva — ostvaruje u bataljonima.

Zamjenik političkog komesara brigade rukovodio je partijskom organizacijom brigade i — kao istovremeni član najužeg rukovodstva — najneposrednije je mogao da utiče na sve tokove života brigade i sprovođenje političkog kursa Partije.

Partijski bataljonski biro, čiji je sekretar bio zamjenik političkog komesara bataljona, rukovodio je svim četnim ćelijama u bataljonu. Najorganizovanije se ispoljavao politički, jer je batalj on bio osnovna taktička jedinica Divizije, najčešće okupljeno vodio borbeni život i na j neposredni je se ispoljavao vojnom i političkom aktivnošću. Komunistička organizacija bataljona bila je najneposrednije zadužena i politički odgovorna, kako za stalno uzdizanje idejno-političke svijesti svih pripadnika bataljona u vođenju oružane borbe, tako i za politički rad među stanovništvom.³⁵)

Po formiranju Divizije u brigadama nisu obrazovani Politodjeli; njega je inače imala dotadašnja 10. hercegovačka brigada. Politodjel Hercegovačke divizije, obrazovan sredinom decembra 1943. godine, nadomještao je odsustvo ovakvih organa u brigadama. Politodjel Divizije je, kao organ Centralnog komiteta KPJ, imao je veliku ulogu u pružanju dragocjene pomoći Diviziji u pogledu razvijanja partijskih organizacija i partijsko-političkog rada.

U Diviziji — bez NOP odreda — u početku je bilo preko 50 ćelija KPJ. U gotovo svakoj četi po jedna, po jedna (štapska) ćelija u 11 bataljona, 3 brigade i Diviziji, te desetak pristapških — sa ukupno preko 400 članova KPJ i stotinjak kandidata. U partizanskim odredima, u desetak ćelija, moglo je biti još pedesetak članova KP. Organizacija KP je, izuzev prekaljenog jezgra, bila vrlo mlada, pretežno regrutovana iz redova seljaka, pa se ideološko-političkom uzdizanju članstva posvećivala izuzetna pažnja, naročito organizovanjem kurseva i teoretskim sastancima, što je uskoro dalo dobre rezultate.

Od blizu 400 članova SKOJ-a organizovanih u 85 aktiva na operativnom području Divizije, veći dio je bio u Diviziji. U odnosu na broj :mladine i njeno raspoloženje moglo je biti i više, što očigledno pokazuje porast u narednim mjesecima. Organizacijom SKOJ-a u Diviziji rukovodio je omladinski rukovodilac (uključen u Politodjel), Vule Mićunović. U brigadama je, takođe, bio omladinski rukovodilac, a težište rada i ovdje je bilo u bataljonima. Organizacijom u bataljonu rukovodio je Bataljonski biro, a po četama su organizovani aktivi. Članovi SKOJ-a bili su, pored članova KP, nosioci borbenosti, discipline, samopožrtvovanja i poleta; oni su predstavljali osnovni izvor novih članova KP. Djelovali su u svojim vojničkim kolektivima i — upravo u vrijeme obrazovanja — pristupilo se obrazovanju organizacije USAOBiH-a, kome su pripadali svi omladinci do 25 godina u vojsci. U tome je pomogao i Oblasni komitet SKOJ-a za Hercegovinu, kao i instruktor CK SKOJ-a i član Izvršnog odbora USAOJ-a Dževad Midžić, koji se tih dana našao u Hercegovini.³⁰¹

Period prerastanja na viši stepen organizacije, od kraja septembra do sredine novembra 1943. godine, predstavlja kvalitativni skok u razvoju oružanih snaga narodnooslobodilačkog pokreta u Hercegovini. Obrazovana je Hercegovačka udarna divizija.

Najznačajnija karakteristika tog skoka je u tome što je to sprovedeno paralelno sa žestokim borbama protiv neprijatelja. Do tada najveći napad udruženih snaga njemačkih okupatora i njihovih saradnika danima je bio pripreman. Ne samo da su njegove napadne kolone, koje su koncentrično nastupile od Bileće, Trebinja, Nevesinja i Grahova, odbačene, nego su udarne grupe — dva puta oslobađale Bileću, izvršile snažan udar po željezničkom saobraćaju u šumi trebinjskoj i Popovu polju, te — oslobođenjem Kule Fazlagić — konačno povezale centralnu slobodnu teritoriju u sjeveroistočnoj Hercegovini. To je omogućilo intenzivan rad svih oblasnih rukovodstava u slobodnom Gacku.

Formiranje Divizije izvršeno je na osoben način. Sve divizije NOVJ obrazovane su objedinjavanjem postojećih brigada. U ovom slučaju Divizija je stvorena iz jedne jedine brigade. To je učinjeno postepenim razvojem udarnih grupa bataljona u okviru 10. hercegovačke brigade. Ovaj primjer ukazuje na mogućnost raznovrsnih postupaka u stvaranju viših taktičkih jedinica i bio je izraz prilagođavanja konkretnim uslovima. To se odnosi kako na ostvarenu jačinu brigada i Divizije kao cjeline, koje su diktirali specifičnost njenog operativno-teritorijalnog zadatka, tako i na vojno-geografske prilike i, posebno, oskudne ekonomske mogućnosti početnog operativnog područja. Drugim riječima, to je bila potreba date etape rata, u kome su samo lake formacije i brzi manevar omogućavale opstanak i uspješno suprotstavljanje višestruko nadmoćnom neprijatelju.

Činjenica da su, u momentu formiranja, oko polovine pripadnika Divizije činili članovi KPJ, njeni kandidati i SKOJ-evci, predstavljala je značajno preimućstvo. Ono se izražavalo u idejno-političkoj svijesti, jedinstvu i borbenosti jedinica.

NAPOMENE (II glava):

1) Dnevnik Uglješe Danilovića, str. 128.

2) Izvještaj zamjenika komandanta 3. udarne divizije, izvještaj štaba 10. udarne brigade od 3. X 1943. i štaba 10. hercegovačke brigade od 5. i 31. X 1943. godine. Zbornik ..., tom IV, knj. 18, dok. 19, 25, 26 i 171. Obavještenje Štaba 4. operativne zone NOV POH od 17. IX 1943, izvještaj štaba Biokovske brigade od 4. X 1943. i Pismo štaba 8. korpusa NOVJ štabu 10. hercegovačke brigade od 18. XI 1943. Isto, tom V, knj. 19, dok. 88, knj. 20, dok. 29 i knj. 21, dok. 90.

2a) Izvještaj zamjenika komandanta 3. udarne divizije od 5. X 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 18, dok. 25.

3) Izvještaj objavljen u Zborniku..., tom IV, knj. 18, dok. 25.

4) Izvještaj štaba 10. brigade od 5. X 1943. godine, tom IV, knj. 18, dok. 26.

5) Izvještaj zamjenika komandanta 3. udarne divizije od 5. X 1943. godine. Zbornik . .., tom IV, knj. 18, dok. 25.

6) Naređenje štaba Druge udarne grupe od 13. X 1943, Zbornik..., tom IV, knj. 18, dok. 60.

7) Prijedlog su ponijeli Vojo Kovačević i Vule Mićunović.

8) Naređenje i Obavještenje štaba 10. brigade od 25. X 1943. godine, Zbornik tom IV, knj. 18, dok. 138.

9) Izvještaj zamjenika komandanta 3. udarne divizije NOVJ od 5. X 1943. godine. Zbornik ..., tom IV, knj. 18, dok. 25.

10) Isto. Dnevnik četničke Bilećke brigade. AVII, CA, br. reg. BH-V.

11) Simo Radić, Ljubinje i Popovo polje 1941 — 1945, Kultura, Trebinje 1969, str. 285.

12) Dnevnik četničkog Nevesinjskog korpusa. AVII, ČA, k. 203, br. reg. 4915.

13) Relacija štaba Hercegovačke udarne divizije za novembar 1943. godine. Zbornik, knj. IV, dok. 141. Jozo Bakrač, »V Dolima Zoro pade«, Hercegovina u NOB, str. 694 — 695. Zbornik narodnih heroja, Omladina, Beograd 1960, str. 338 — 339.

14) Zapovijesti i izvještaji Druge udarne grupe (11. brigade). Zbornik ..., tom IV, knj. 19, dok. 75, 89, 141 i 167.

15) Danilo Komnenović, Oslobođenje Kule Fazlagić, Vojno delo, Beograd, br. 7 — 8/1961, str. 467 — 481. Zapovijesti, naređenja i obavještenja 10. hercegovačke NOU brigade od 13. do 20. XI 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 19. dok. 55, 81, 83 — 84 i 89 — 90. Relacija štaba Hercegovačke divizije za novembar 1943. godine. Isto, dok. 141.

16) Izvještaj štaba Mostarskog bataljona Vrhovnom štabu NOV i POJ od 23. XI 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 19, dok. 103. Dnevnik Uglješe Danilovića, neobjavljeno, str. 154 — 160.

17) Izvještaj štaba 10. udarne divizije (o akcijama i pohvali Odreda) od 25. XI 1943. godine, Zbornik..., tom IV, knj. 19, dok. 106. — Advan Hozić, Kaljeni na Neretvi, Narodna armija, Beograd 1975, str. 56 — 74.

18) Izvještaji štaba 9. divizije od 13. X, 3. i 30. XI, te 2. XII 1943. godine. Zbornik ..., tom V, knj. 20, dok. 77 i 231, knj. 21, dok. 21, knj. 22, dok. 2. Izjava Bože Budimira autorima 1978. godine.

19) Ante Barbir, Prvi odbori u zapadnoj Hercegovini i Jure Galić, Zapadnoherce-govački odred u Hercegovini u NOB, str. 531 i 780 — 783.

20) Naredba štaba 10. hercegovačke NOU brigade od 8. XI 1943. Zbornik, tom IV, knj. 19, dok. 37.

21) Isto.

22) Zapisnik savjetovanja. Arhiv Instituta za istoriju Radničkog pokreta Sarajevo, dok. br. 13, novembar 1943. godine. — Radovan Papić, Komunistička partija i narodnooslobodilačka borba u Hercegovini od pete ofanzive do oslobođenja. Hercegovina u NOB, str. 656 — 657.

23) Isto.

24) Nusret Seferović, Razvoj omladinske organizacije, Hercegovina u NOB, str. 665 — 671.

25) Vlado Šegrt, Formiranje Dvadeset devete divizije, u Hercegovina u NOB, str. 649 — 651.

26) Knjiga depeša Drugog udarnog korpusa. AVII, ANOP-a, k. 391.

27) Naredba štaba 2. korpusa o formiranju Hercegovačke divizije od 17. novembra 1943. godine, AVII, ANOP-a, k. 391, reg. br. 413.

28) Izvještaj štaba Hercegovačke divizije od 23. XI 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 19, dok. 102.

29) Prepis Naredbe štaba Hercegovačke divizije Pov. br. 1 od 22. XI 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 19, dok. 96.

30) Obavještenje štaba Divizije od 20. XI 1943, AVII, ANOP-a, k. 1143, reg. br. 15/5.

31) Naredba štaba 10. brigade od 8. XI i štaba Hercegovačke divizije od 22. XI 1943. godine. Zbornik, tom IV, knj. 19, dok. 37 i 96.

31a) Isto.

32) Relacija štaba Hercegovačke divizije za novembar 1943. godine i Izvještaj političkog komesara Divizije od 1. XII 1943. godine. Zbornik..., tom IV, knj. 19, dok. 141 i AVII, ANOP-a, k. 1143, reg. br. 6/1.

33) Statut proleterskih brigada. Bilten VŠ NOP i DV Jugoslavije br. 14 — 15 (za februar i mart) 1942. godine, str. 7 — 11.

34) Izvještaji političkog komesara Hercegovačke divizije od 1. i 20. decembra 1943. godine. Izvještaj sekretara Partijskog biroa Divizije CK KPJ od januara 1944. godine. AVII, ANOP-a, k. 1143, reg. br. 6/1 i 15/5. Arhiv IRP Sarajevo, br. 113, januar 1944.

35) AVII, ANOP-a, k. 1143, reg. br. 6/1.

36) Nusret Seferović, Razvoj omladinske organizacije, u Hercegovina u NOB, str. 665 — 671.

II DIO

BORBE DIVIZIJE ZA JAČANJE NOP-a U HERCEGOVINI

(novembar 1943 — april 1944)

BORBE DIVIZIJE ZA JAČANJE NOP-a U HERCEGOVINI

Vojno-politička situacija sredinom novembra 1943. godine

Narastanjem aktivnosti i prestiža narodnooslobodilačkog pokreta u jesen 1943. i uzastopnim udarima ojačane Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije snažno je uzdrman njemački okupacioni sistem u čitavoj zemlji. Time je potkopan i vojnostrategijski položaj nacističke Njemačke na čitavom Balkanu, čiju odbranu je (strahujući od savezničkog iskrcavanja) užurbano pripremala.

Pod udarcima oslobodilačkih snaga bili su paralizovani kolaboracionistički režimi u »Nezavisnoj Državi Hrvatskoj« i Crnoj Gori. Njihove oružane formacije su postale nemoćne, pa ih je njemački okupator sve više vojnički štitio, kontrolisao i sprezao zajedno sa četnicima Draže Mihailovića. Epizoda njemačkog nepovjerenja u hercegovačke i crnogorske četnike iz majskih dana u novonastaloj situaciji brzo je prevaziđena i zaboravljena.

U ovo vrijeme okupatora su naročito zabrinjavali poremećaji u željezničkom i pomorskom saobraćaju, bez čijeg funkcionisanja se nije mogla uspostaviti bilo kakva stabilnost njegove odbrane na jadranskom frontu. Interes za održavanje saobraćaja dolinom Neretve bio je pojačan još i potrebom eksploatacije boksitnih rudnika u Hercegovini.

Ocjenjujući tako svoj ugroženi položaj na jugoslovenskom ratištu, a naročito zabrinjavajuće stanje na njegovom središnjem dijelu, njemački komandant Jugoistoka, feldmaršal Vajks odlučio je da po okončanju operacija za ovlađivanje jadranskim pojasom prenese težište vojne aktivnosti na najugroženiji, središnji dio jugoslo venskog ratišta. U tom cilju do sredine novembra pripremljena je višemjesečna zimska ofanzivna kampanja (šesta neprijateljska ofanziva), koja se sastojala od čitavog niza krupnih uzastopnih i paralelnih operacija. Postavio je cilj da u toku zime razbije snage NOV-a i POJ-a na teritoriji između jadranske obale, Kupe, Save, Drine i Lima i da ih odbaci od najvažnijih komunikacija koje povezuju Jadransko more sa unutrašnjošću.

Pred vrhovno vojno-političko rukovodstvo NOP-a postavljali su se krupni vojni i politički zadaci. Prije svega trebalo je iskoristiti i učvrstiti uspjehe postignute u jesenjoj ofanzivnoj kampanji. Organizacija i stabilizacija života na slobodnoj teritoriji i međunarodna afirmacija narodnooslobodilačke borbe u Jugoslaviji manifestovaće se najsnažnije kroz rad i odluke Drugog zasjedanja AVNOJ-a. Naporedo s tim trebalo je učvrstiti brojne novoformirane jedinice i usmeriti ih na nove zadatke.

U toku je bila i pregrupacija snaga radi snažnije podrške narodnooslobodilačke borbe u istočnim oblastima Jugoslavije.

Sprovodeći taj zadatak Drugi i Treći udarni korpus NOVJ, ojačani 5. i 16. udarnom divizijom, bili su već ostvarili operacijsku osnovicu za prodor dijela snaga prema Ibru i Moravi. Nju je činila povezana oslobođena teritorija sjeverne Crne Gore, Sandžaka, istočne Bosne i sjeverne Hercegovine. Tek formirana Hercegovačka udarna divizija u sjeveroistočnoj Hercegovini u sastavu Drugog udarnog korpusa štitila je pozadinu snaga 2. korpusa sa zapadne strane.

Ta činjenica i izuzetan značaj držanja Srbije u svojim rukama za njemačkog okupatora opredijelila je komandu njemačke 2. oklopne armije da operacije u zimskoj kampanji počne od istoka i postepeno ih prenosi na zapad. Zbog toga je planirano da se u prvoj operaciji ove kampanje, nazvanoj Kugelblitz (usijana lopta), razbiju na prilazima Srbiji grupisane snage NOVJ.

Naglo jačanje snaga i ubojitosti 10. hercegovačke brigade i NOP-a na neretljanskom prostoru u cjelini, te postojanje znatne oslobođene teritorije sa središtem u Gacku, svakako su posebno zabrinjavali neprijatelja. Utoliko više što su se ova zbivanja odigravala u obalskom pojasu i u rasporedu snaga težišnog 5. SS korpusa. Time se objašnjava nastojanje okupatora da u red prvih ciljeva svoje ofanzive uvrsti neutralisanje pritiska narodnooslobodilačkih snaga u Hercegovini.

IV Glava

MANEVARSKA ODBRANA DIVIZIJE U GATAČKOM

PROSTORU SA PROTIVNAPADOM ZA OSLOBOĐENJE

BANJANA I GRAHOVA

Na teritoriji Hercegovačke divizije okupator je planirao i izveo niz napada u okviru operacije »Kugelblic«. Plan operacije je izradila komanda njemačke 2. oklopne armije u Vrnjačkoj Banji. Vođenje operacije je povjereno komandantu, 5. SS korpusa generalu Arturu Flepsu, koji je imao sjedište kod Mostara, i zbog toga bio i lično zainteresovan za konačno smirivanje stanja u okolini svoje komande.¹)

U operaciji su bile angažovane veoma jake njemačke i kolaboracionističke snage. U drugoj polovini novembra su se prikupljale i podilazile polaznim rejonima na kružnoj osnovici: Sjenica — Zlatibor — Zvornik — Tuzla — Sarajevo — Ulog — Gacko. Osnovna zamisao sastojala se u tom da jednovremenim koncentričnim nastupanjem glavnih snaga sa istoka (1. brdska) i juga (7. SS divizija) potisnu snage NOVJ u kotao: Pale — Višegrad — Srebenica — Vlasenica i tu ih taktički okruže i unište.²)

Njemačka 7. SS brdska lovačka divizija »Princ Eugen« poslije operacija »čišćenja« u srednjoj Dalmaciji i na ostrvima bila je raspoređena za odbranu obale od Zadvarja do Slanog (štab Divizije u Čapljini) i prema prvobitnoj zamisli nije trebalo da učestvuje u operaciji.³) Pošto se odustalo od angažovanja 118. lovačke divizije* iz južne Crne Gore, ova je sredinom novembra smijenila 7. SS diviziju u odbrani obale i oslobodila je za operaciju. Pri tom je u južnoj Hercegovini i južnoj Dalmaciji došlo do velike koncentracije njemačkih trupa, što nije ostalo bez uticaja na stanje u Hercegovini.⁴)

*) Na prolazu iz Crne Gore u zapadnu Hercegovinu Komanda ove divizije našla se 12. XI 1943. godine u Trebinju.

Kao jača i povoljnije postavljena 7. SS divizija je iz doline Neretve (Čapljina — Mostar) imala da preko sjeveroistočne Hercegovine i Zelengore izbije na Jahorinu, gdje bi se uključila u taktičko okruženje planiranog »kotla« i potom nastupala prema Rogatici. Korpusnom zapoviješću od 18. novembra 1943. Sedmoj SS diviziji je kao polazni položaj za operaciju određena linija: Ulog — Kifino Selo — Gacko — Čemerno. Sa te linije Divizija je trebala nastupiti u opšti napad ujutru 4. decembra 1943.^5;

Opštim zapovijestima za operaciju »Kugelblic« nije bilo predviđeno kada i kako će 7. SS divizija savladati otpor Hercegovačke divizije NOV-a (o čijem formiranju neprijatelj još nije imao podataka)⁶ i izbiti na određeni polazni položaj. To je moralo biti regulisano posebnim naređenjima, ali ona na žalost nisu pronađena. U pomenutoj korpusnoj zapovijesti rečeno je samo da se u rejonu Nevesinja nalaze slabije snage NOV-a i da one mogu imati ulogu zaštite boka glavnine u Sandžaku i istočnoj Bosni.⁷

Preduzete mjere za ovlađivanje slobodnom teritorij om u Hercegovini, međutim, i po angažovanju snaga, i po predviđenom vremenu za izvršenje zadataka i borbenom poretku u punoj su suprotnosti sa ovom konstatacijom komande korpusa.⁸¹ Ovo se može objasniti prije svega osvetoljubivomu i ličnim gnjevom esesovaca zbog dotadnjih neuspjeha u pokušajima paralisanja 10. hercegovačke brigade.

Za izvršenje napada na Hercegovačku diviziju neprijatelj je do 24. novembra na liniji: Nevesinje — Dabarsko polje — Plana — Velimlje prikupio čitavu 7. SS diviziju, za ovu priliku ojačanu jednom pukovskom hor benom grupom iz 181. pješadijske divizije, kao i daleko većim brojem "kolaboracionista nego što ih je koristio u nastavijanom napadu u istočnoj Bosni.

Raspored i sastav tih snaga izgledao je ovako:

borbena grupa Diče sastava: 14. SS brdski lovački puk, 2. divizion 7. SS brdskog artiljerijskog puka, 2. četa 7. SS brdskog pionirskog bataljona, te glavnina četničkog Nevesinjskog korpusa (800 četnika) i oko 400 domobrana i milicionara, raspoređena u Nevesinjskom polju. Sedmi SS izviđački bataljon već se nalazio u Ulogu i Kalinoviku.

borbena grupa Petersen (13. SS brdski lovački puk, 1. divizion 7. SS brdskog artiljerijskog puka, 3. četa 7. SS brdskog pionirskog bata-ljona, te nepoznat broj četnika), raspoređena uglavnom u Dabarskom polju na liniji: Trusina — Berkovići — Divin;

borbena grupa Heš (3. bataljon 359. pješadijskog puka i 1. vod 6. baterije 222. artiljerijskog puka njemačke 181. divizije, oko 900 četnika Bilećke i Vučedolske brigade, te od 26. novembra dvije čete 3. bataljona 14. pješadijskog puka domobranske 6. pješadijske divizije), raspoređena na liniji: Plana — Baljci — Velimlje;

— divizijska rezerva do jednog lovačkog bataljona sa 3. divizionom 7. SS artiljerijskog puka kretala se na pravcu borbene grupe »Diče«.

— Ovim pravcem premještalo se, i komandno mjesto 7. SS divizije.⁹ Dakle po ocjeni štaba 29. divizije ukupno oko 15.000 vojnika, koji su nastupali na tri osnovna pravca:

1. Nevesinje — Kifino Selo — Ulog;

2. Dabarsko polje — pl. Bjelašnica — Gacko i

3. Plana — Kobilja glava — Avtovac.

Pri nastupanju jedinica njemačkog okupatora četnici su osiguravali njegove kolone i služili kao vodiči a u prvom redu kretanjem iza njih i istrebljivali po naseljima pripadnike i aktiviste NOP-a.¹⁰

Snažne neprijateljeve kolone podilazile su od Mostara, Čapljine, Trebinja i Grahova prema snagama Hercegovačke udarne divizije koje su se zatekle u rasporedu za odbranu oslobođenog gatačkog sreza i susjednih krajeva, ali u procesu organizacijskog sređivanja i preformiranja. Jedinice su 23. novembra imale ovakav raspored i zadatke:

Druga hercegovačka udarna brigada (tri bataljona i Štab) u rejonu s. Zalom — s. Podgrađe kontrolisala je sve pravce koji vode od Nevesinja prema slobodnom Gacku;

Treća hercegovačka udarna brigada bez 3. bataljona nalazila se u rejonu s. D. Meka Gruga — s. Tepure — Kapavica. Imala je zadatak da zatvori sve pravce koji od Davidovića i Plane izvode u Gatačko polje;

Deseta hercegovačka udarna brigada bez 5. bataljona nalazila se na odmoru u Gatačkom polju, po selima: Stolac, Džuburi, Lukovice i Dobrelji. Pripremala se za pokret prema pl. Somini i Banjanima po već najavljenom zadatku za čišćenje tamošnjih četnika Vučedolske brigade;

Sjevernohercegovački NOP odred (dva bataljona i tri samostalne čete sa Štabom u s. Davidovićima) uključio se u raspored i zadatke brigada. Partizanske jedinice su krstarile prostorom ispred brigada i tako vršile izviđanje i borbeno obezbjeđenje i kontrolisale manje značajne pravce;

Južnohercegovački NOP odred (tri bataljona i jedna samostalna četa) dejstvovao je na prostoru stolačkog sreza, Popova polja i Šume trebinjske i branio ovu teritoriju od upada neprijatelja. U odnosu na glavninu Divizije u gatačkom kraju ovaj odred je održavao značajan dio južnohercegovačke slobodne teritorije sa uporištima NOP-a kakva su bila Hrgud, G. Hrasno i Popovo polje. Štab odreda sa svim rukovodstvima društveno-političkih organizacija ovog okruga dejstvovao je iz G. Hrasna;

Štab Hercegovačke udarne divizije, još neoformljen potpuno, nalazio se u Gacku, gdje su bila i sva rukovodstva organizacija NOP-a hercegovačke oblasti. Do 23. novembra, kada je neprijatelj izbio na polazne položaje za napad, štab Divizije je ostao pri namjeravanom napadu u pravcu Banjana.¹¹

Treći bataljon 3. brigade i 5. bataljon 10. brigade raspoređeni su u rejonu Gacko — Miholjače u rezervu Divizije. Neposredno su osiguravali Gacko i divizijsku bolnicu u s. Miholjače.

Čim je uočen napad neprijatelja, 2. brigada, koja je zatvarala nevesinjski pravac, pomjerena je prema Gacku, pa su u sukob sa Hercegovačkom divizijom došle samo borbene grupe »Petersen« i »Heš«, ukupno oko 8.000 vojnika, što je bila najmanje četverostruka brojna nadmoćnost, ali je njihovo preimućstvo u naoružanju i municiji bilo neupredivo veće.

Odluka i mjere štaba Hercegovačke divizije

Sve organizacione mjere u vezi sa preformiranjem 10. brigade u Hercegovačku diviziju nisu još bile završene, a napad neprijatelja je već bio u toku. Međutim, one su u osnovi bile sprovedene i štab Divizije je po svom konstituisanju, već 22. novembra 1943, izdao svoju prvu borbenu zapovijest.¹² Prišao je izvršenju prvog borbenog zadatka dobijenog od štaba 2. udarnog korpusa. Zapoviješću je određeno da 10. i 3. hercegovačka udarna brigada iz Gatačkog polja i rejona Kapavica — Tepure — Meka Gruda, pod neposrednim vodstvom komandanta Divizije potpukovnika Vlade Šegrta očisti četnike iz zapadnog dijela nikšićkog sreza. 24. novembra pred veče, kada je neprijateljski napad uočen, 10. brigada je bila na putu prema Somini, odakle je sutradan trebalo da zajedno sa 3. brigadom krene preko Vučijeg Dola i Banjana na izvršenje zadatka.

Pošto je istog dana konačno utvrdio da je neprijateljev napad u toku, štab Hercegovačke divizije odustao je od napada prema Grahovu i predložio komandantu Divizije da se 10. i 3. brigada zadrže od daljeg pokreta i da sa položaja: Meka Gruda — Poljice — Ubla zatvore sve pravce koji od Bileće i Dabarskog polja vode prema Gacku, što je komandant usvojio boraveći u s. Tepure, kod štaba 3. brigade. Istovremeno štab Divizije je naredio da se zbog neobezbijeđenosti pravca od Borca i Sutjeske 2. hercegovačka brigada izvuče iz nevesinjskog prostora na gatačku Površ, bliže nedovoljno obezbijeđenoj divizijskoj bolnici i ostalim ustanovama u rejonu Gacka.¹³¹ Bataljon »Savo Belović« Južnohercegovačkog NOP odreda na Hrgudu prvi je 23. novembra došao u kontakt sa borbenom grupom »Petersen«. U izvlačenju ispod nadmoćnog udara neprijatelja nije stigao da izvijesti o pojavi neprijatelja u Dabarskom polju.¹⁴⁾ Divizijska rezerva je već bila utrošena (3. bataljon 3. udarne brigade) i upućena u Kulu Fazlagić, da zatvara pravce koji od Nevesinja preko Bjelašnice izvode u Gatačko polje. Divizijsku bolnicu sa oko 80 ranjenika u selu Miholjače neposredno je osiguravao 5. bataljon (bez 2 čete) 10. brigade.¹⁵ Zbog velikog broja teških i nepokretnih ranjenika na nosilima Bolnica je predstavljala poseban problem štaba Divizije prilikom odlučivanja i izbora borbenog manevra. U vrijeme otkrivanja napada u Gacku su se našli na okupu i svi članovi Partijskog biroa Divizije radi njegovog konstituisanja.¹⁶

Dvije čete 5. bataljona 10. brigade su 24. novembra pod vodstvom političkog komesara bataljona Joze Bakrača po odluci štaba Divizije iz Gacka za Jajce otpratile delegaciju Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Crne Gore i Boke na II zasjedanje AVNOJ-a, koju je predvodio član Politbiroa ČK KPJ i potpredsjednik AVNOJ-a Ivan Milutinovic.¹⁷)

Za vrijeme ovog napada ojačane 7. SS divizije u sjevernoj Hercegovini vladale su surove klimatske nepogode. Danonoćno su se smjenjivali kiša i snijeg, nošeni olujnom snagom sjeverca. Nedovoljno zaštićeni odjećom i obućom, borci na položajima su jedva odolijevali hladnoći i nepogodi, a prirodna stihija je onemogućavala osmatranje i otežavala vatreno dejstvo.

Odbranu slobodne teritorije u Hercegovini jako je otežavala činjenica što novoformirana Divizija nije imala oslonca na bilo koju veću jedinicu iako je sama predstavljala bočno i pozadinsko obezbjeđenje snaga 2. i 3. korpusa u Sandžaku i istočnoj Bosni. Najbliže jedinice su u stvari bili nejaki teritorijalni bataljoni Nikšićkog (Banjsko-vučedolski u Banjanima) i Durmitorskog (Pivski u Župi Pivskoj) NOP odreda, te malobrojni Kalinovički NOP odred, potčinjen štabu Divizije zbog otežanih veza¹⁸ sa jedinicama 3. udarnog korpusa. Samostalni Mostarski bataljon, koji je 23. novembra imao 150 boraca,¹⁹ borio se u istočnom dijelu konjičkog sreza (Župa i Planina), tada još izvan sastava Divizije; najkorisnije je služio održavanju veza ne samo Divizije nego i 2. korpusa i društveno-političkih organa Hercegovine, Crne Gore i Sandžaka sa Vrhovnim štabom i društveno-političkim rukovodstvima Bosne i Hercegovine.

I desetak dana ranije u Gacko su počeli pristizati mahom nesigurni podaci o postepenom pojačavanju garnizona u Nevesinju, Stocu i Bileći, što nije bilo dovoljno da se pouzdano otkrije namjera neprijatelja i obim predstojećeg napada. Tome je doprinijela i činjenica da su prethodne sedmice u južnoj Hercegovini bili primijećeni brojni pokreti ešelona i transporata njemačkih trupa, čiji se ciljevi i namjere nisu znale. To je u stvari bila njemačka 118. lovačka divizija u pokretu iz južne Crne Gore preko Trebinja i Dubrovnika radi smjene i preduzimanja odbrane obale od Zadvarja do Slanog od 7. SS divizije, pa su se tako na uskom prostoru od Trebinja do Ljubuškog bile našle dvije i po njemačke divizije.

Ni prvog dana napada nije se mogla dobiti puna predstava o stvarnoj jačini neprijatelja i obimu njegove operacije. Zapravo od tri pukovske napadne kolone bilo se saznalo samo za dvije — »Heš« i »Petersen«. Zbog toga je štab Hercegovačke divizije zadržao prvobitnu ideju da sa glavninom Divizije, koja se sticajem prilika već našla na desnom krilu, razbije neprijatelja koji je nastupao bilećkim pravcem, a potom izvrši bočni udar na onog što je prodirao iz Dabarskog polja preko Bjelašnice prema Gacku.²⁰'

Tok borbi je ubrzo pokazao da je neprijatelj daleko nadmoćniji, da nastupa frontom širine preko 50 km i da nameće odlučujući sudar sa još nejakom Divizijom. Zbog toga je zaključeno da se na bilećkom pravcu vodi zadržavajuća odbrana, sa ciljem da se u svojim rukama zadrži masiv Somine kao oslonac za dalji manevar snagama Divizije, odnosno za izvlačenje iz Gatačkog polja i zabacivanje u pozadinu neprijatelja.²¹) Krajnji cilj 7. SS divizije, njen odlazak prema istočnoj Bosni, pri tom ipak nije bio otkriven, no ova elastična odluka je obezbjeđivala najpovoljniji manevar i u slučaju da se situacija usloži pojavom neprijatelja i sa drugih pravaca, npr. od Nikšića ili Foče.

Napuštanje slobodne teritorije sa centrom u Gacku diktirano je nemogućnošću njene odbrane, a kompenzirano planom za stvaranje nove.

Tok odbrambenog manevra Divizije u gatačkom prostoru

Borbena grupa »Diče« na pravcu Nevesinje — Ulog, u svojoj zoni napada nije došla u borbeni dodir sa jedinicama Divizije. Malobrojni Kalinovički NOP odred nalazio se sjevernije od Uloga, koji je bio krajnji cilj grupe u ovoj etapi. Ova borbena grupa posjela je 23. novembra prostor oko Nevesinja i raskrsnice puteva prema Gacku i Kalinoviku. Njen 1. bataljon registrovan je tog dana u Sladojevom Dolu i Pirin Dolu.²²⁾ Komanda grupe sa ostalim dijelovima se nalazila u Kifinom Selu, dok je njen 3. bataljon, ojačan sredstvima za podršku i vodičima, posjeo s. Odžak, odakle će sutradan, paralelno sa napadnim kolonama borbene grupe »Petersen«, krenuti u napad pravcem: Ovčiji Brod — Zalom — Rilje.²³⁾

Druga hercegovačka udarna brigada na položajima Zalom — Podgrađe 25. novembra izvukla se na Površ gatačku po dobijenom zadatku, pošto je kod s. Slata uspostavila borbeni dodir sa dijelovima grupe »Petersen«. Bataljon »Nevesinjska puška« Sjevernohercegovačkog NOP odreda, u ulozi borbenog osiguranja 2. brigade na ovom pravcu, kod sela Vranikuće izvršio je snažan vatreni prepad na prednje dijelove 3. bataIjona 13. SS brdskog puka, kada su ovi, nastupajući od Trusine, upali u selo i počeli pljačkati stoku. Bataljon se pred nadmoćnim neprijateljem poslije toga povukao na nove položaje.²⁴)

Drugi bataljon borbene grupe »Petersen« izbio je u toku dana u Lukavačko polje (bez borbenog dodira) nastupajući prema Bjelašnici, a dijelovi 4. bataljona u Davidoviće. U ovom rejonu se zatekao štab Sjevernohercegovačkog NOP odreda sa bataljonom »Miro Popara«, koji je, sagledavši situaciju u Dabarskom polju, obavijestio štab 3. brigade o nailasku neprijatelja i u toku noći pripremio zasjedu kod Kačnja. Prvog dana napada ostali dijelovi grupe »Petersen« zatekli su se u Dabarskom polju, a njegova rezerva (1. bataljon), tek tog dana je stigla od Stoca u Poratak.²⁵

Borbena grupa »Heš« oko 15 sati pristigla je iz Bileće na polazne položaje, i to: ojačani 3. bataljon 359. pješadijskog puka 181. divizije u Planu, a dva bataljona (500 ljudi) četničke Bilećke brigade na Bogdašiće, dok se četnička Vučedolska brigada Nikšićkog korpusa prikupljala oko Velimlja.²⁶) Pošto je uspostavio vezu sa lijevim susjedom 3. bataljon grupe »Heš« krenuo je 24. novembra u nastupanje prednjim dijelovima i oko Mušine gradine i Rogova došao u borbeni dodir sa jedinicama 3. hercegovačke udarne brigade, i partizanskom četom »Vlado Tomanović« u rejonu Vrbice. Štab 3. brigade je već bio odlučio da uzastopnim zasjedama i protivnapadima zadržava i troši neprijatelja, na bilećkom pravcu, kako bi se stvorili preduslovi za predviđeni bočni protivnapad 10. brigade, koja je pristizala u rejon Ubala i Crkvica.²⁷'

U takvoj situaciji štab Divizije je na osnovu obavještenja o izbijanju jakih neprijateljskih snaga u Dabarsko polje i na Planu donio navedenu odluku od 24. novembra.²⁸'

Drugi dan napada (25. XI) karakteriše se uspješnim zasjedama i početkom izvlačenja 2. udarne brigade sa nevesinjskog pravca. Noću 25/26. novembra ona se pomjerila na Površ i posjela položaje: Jugovići — Domrke — Kokorina — Stara Fojnica.²⁹

Dijelovi 1. bataljona 2. brigade i partizanski bataljon »Nevesinjska puška« napali su kod sela Slata folksdojčersku kolonu sa komorom i uz bogat plijen (15 konja sa tovarima) nanijeli joj osjetne gubitke, po podacima Brigade 40 ljudi.³⁰ Drugu zasjedu ovog dana pripremio je bataljon »Miro Popara« na položaju Kokutova gradina kod s. Kačnja i u njoj rastrojio pionirsku četu 13. SS puka. Plijen je i ovdje bio bogat, 19 grla sa tovarima, a neprijateljevi gubici visoki, oko 20 ubijenih koji su sa ranjenim četu prepolovili. Ostaci ove čete odbačeni su prema Podgorju pa su se priključili grupi »Heš« kod Plane.³¹'

Dalji okršaj ovog dana je dvostrana zasjeda 1. i 2. bataljona 3. udarne brigade kod Mušine gradine i Rogova, u koju su oko 11 sati upale dvije čete 3. bataljona borbene grupe »Heš«. Poslije oštre kratke borbe čete su odbačene prema s. Selištima uz gubitke od jednog poginulog* i 7 ranjenih. Zaplijenjeno je 8 tovarnih grla sa pionirskim alatom, eksplozivom i drugom opremom.³²' Neprijatelj se, međutim, brzo sredio, branioce na Rogovima i Mušinoj gradini obasuo koncentričnom artiljerijskom i minobacačkom vatrom i ponovo krenuo u napad.** Tako se on duž puta uklinio u odbranu 3. brigade preko s. Lađevića do pred Donju Meku Grudu.-Zbog toga i oskudice u municiji 3. brigada se pomjerala na nove položaje: D. Meka Gruda — Veliki Planik.

*) U ovoj borbi je poginuo borac 1. bataljona Spasoje Pecelj iz s. Žabice — Ljubinje.

**) Na brdu Planiku poginuo je borac 1. bataljona Slavko Mijanović iz s. Kapavice — Ljubinje.

Po stizanju obavještenja da se u pozadini u s. Riocima, pojavila jedna njemačka kolona od Dabarskog polja, štab 3. brigade je odlučio da se ova usamljena jedinica (120 ljudi sa 50 tovarnih grla) pdlučno napadne i savlada u prvom redu sa ciljem pribavljanja municije. U tu svrhu je 25. novembra uveče, sa fronta kod Meke Grude izvučen 2. bataljon i orijentisan prema Tucekovom Dolu.³³

Ne nailazeći na veći otpor borbena grupa »Petersen« u toku istog dana je dijelovima izbila na Bjelašnicu i glavninom snaga se približavala drumu Gacko — Fojnica. Obavještenja ovog dana potvrdila su da se radi o snagama 7. SS divizije, da se njene jače formacije nalaze u rejonu Nevesinja i Kifina Sela i da se postepeno pomjeraju prema Ulogu i Kalinoviku. Izvještaji su ponavljali da 7. SS divizija ide prema Sarajevu i da u Hercegovini vrši samo usputan napad.³⁴ Oprezan, u još neizvjesnoj situaciji, štab Divizije je naredio da se Bolnica iz s. Miholjača premjesti us. Dramešinu, čime je počela evakuacija ustanova iz rejona Gacka.^34a Treći dan borbe (26. XI) obilježen je protivnapadima jedinica Divizije na bilećkom pravcu. Prvi je u ranim jutarnjim satima izvršen na sektoru 3. udarne brigade u Tucekovu Dolu na štab 4. bataljona 13. SS puka, i njegove prištapske dijelove (odjeljenje za vezu i sanitetsko odjeljenje) i bateriju raketnih bacača. Napad je ujutru počeo bataljon »Miro Popara«, koji je ovu kolonu s leđa pratio od Davidovića još od prošlog dana, a zatim su se uključili s fronta povučeni 2. bataljon Treće, pa naknadno pridati i od Kobilje glave orijentisani 4. bataljon 10. brigade. U prvom naletu bataljona »Miro Popara« pod komandom Voja Vujovića. njemačka kolona od 120 vojnika, zatečena u pripremi za pokret sa prenoćišta, bila je rastrojena. Tome je mnogo doprinijela pogibija komandanta njemačkog bataljona, SS majora Štretmana. Zbog kiše, magle i slabe vidljivosti savlađivanje rasturenih ostataka kolone trajalo je gotovo do podne. Do svojih jedinica probilo se manje od 30 vojnika, mahom bez oružja.³⁵ Postignut je izvanredan uspjeh a najznačajniji u tome za 3. brigadu je što je u borbu u rejonu Tucekova Dola stečena veća količina municije. Oko 20.000 metaka za puške i automatsko oružje omogućavalo je Brigadi uspješan nastavak borbe. Hercegovačke jedinice tom prilikom prvi put su, zaplijenile njemačke raketne bacače i to kompletnu bateriju (4 oruđa) sa 200 raketa. U to vrijeme ovi bacači bili su još novo oružje, čuvano u tajnosti i maskirano nazivom »bacači magle« (Nebelwerfer). Na žalost, zbog nepoznavanja taktičko-tehničkih osobina oruđa nisu iskorištena.. Bila su zajedno sa raketama transportovana u pozadinu, ali su u toku tekućih pregrupacija postala balast i tako izgubljena. Prvi njemački nepotpuni izvještaj iz ovog boja kod Tucekova Dola navodi gubitke od 82, odnosno 90 ljudi, a kasnije preciziraju da su poginula sva četiri oficira.³⁶ Gubici 3. brigade (sa pridodatim 4. bataljonom i bataljonom »Miro Popara«) bili su nesrazmjerno manji: 4 poginula* i 6 ranjenih. Među njima je pao i politički komesar čete 4. bataljona 10. brigade Pero Ćuk rodom iz s. Krajpolja.³⁷

^* U borbi kod Tucekova Dola još su poginuli', politički delegat voda Branko Supić iz Čemerna i borci Mirko Samardžić iz s. Krstača i Milutin Radan iz s. Meke Grude.

Drugi protivnapad ovog jutra izvršili su 1. i 2. bataljon 10. hercegovačke brigade. Sa položaja selo Vrbica — Kovači bataljoni su napali oko-500 četnika Bilećke brigade u s. Trnovici i Bogadašićirna i, nanijevši im gubitke, odbacili ih zapadno od druma Bileća — Plana. Time je borbena grupa »Heš« odsječena od Bileće i njena glavnina odvojena od četnika.³⁸ To je komandanta Borbene grupe pukovnika Heša zaplašilo pa je odmah naredio privlačenje pojačanja iz Trebinja (10. i 11. četa domobranskog 14. pješadijskog puka, ojačane jednim njemačkim vodom). Pokušaj neprijatelja da raspoloživim njemačkim i četničkim snagama u toku dana odbaci bataljone 10. brigade sa komunikacije kod sela Trnovice nije uspio.³⁹' Međutim, povlačenje 2. bataljona 3. brigade sa fronta kod Meke Grude omogućilo je glavnini, 3. bataljonu, borbene grupe »Heš« da prodre do s. Korita, gdje je organizovala kružnu odbranu.⁴⁰

Treći protivnapad organizovan je u noći 26/27. novembra, na borbenu grupu »Heš«. U njemu su nezavisno jedan od drugog učestvovala dva bataljona 3. i tri bataljona 10. brigade. Bataljoni 10. brigade u napadu prema Lađevićima, Planoj i Mokrom Dolu nisu naišli na neprijatelja, jer je ovaj izmakao prema Koritima. Bataljoni 3. brigade napali su sa Srđevića gradine 3. bataljon 359. puka u Koritima, ali su naišli na utvrđene položaje i jaku organizovanu vatru. Istovremeno je uočen prodor neprijatelja od Nevesinja u Kulu Fazlagić, odnosno u Gatačko polje iza leđa 3. brigade. Zbog toga su bataljoni obje brigade povučeni za organizaciju odbrane na novim položajima.⁴¹ Treća brigada u toku noći posjela je liniju Kobilja glava — Mala kita, — prevoj puta za Gacko.

Deseta brigada postavila se bočno na položajima: Velika kita — Orlovac — Veliki Planik, istočno od puta Bileća — Gacko. Uz to ona je zbog nastupanja četničke Vučedolske brigade kroz gornje Banjane u selu Ublima držala jedan bataljon radi obezbjeđenja prištapskih i snabdjevačkih dijelova Brigade i ojačavanja u tome rejonu Banjsko-vučedolskog hataljona Nikšićkog NOP odreda.⁴²⁾

Druga hercegovačka brigada na položajima Jugovići — Domrke — Stara Fojnica imala je već ujutru 26. novembra sukob s jednom kolonom 3. bataljona borbene grupe »Petersen«, koja je iz Nevesinjskog polja pravcem Slato — Ljeskov Dub izbila u Fojnicu na put Gacko — Nevesinje. Dijelovi 1. i 4. bataljona prepadom su zaustavili nastupanje ove kolone i prisilili je da pređe u odbranu. Gubici neprijatelja u ljudstvu nisu utvrđeni, a po podacima Brigade izbačeno je iz njegove komore 8 tovarnih grla.⁴³⁾

U toku 26. novembra štab Hercegovačke divizije je dobio punu predstavu o zadacima i pravcima nastupanja 7. SS divizije, što mu je prije svega omogućila radna karta zaplijenjena kod majora Š tretmana u Tuce-kovom Dolu, sa ucrtanim pravcima napadnih kolona borbene grupe »Petersen«.⁴⁴⁾ S druge strane izbijanjem neprijatelja u Fojnicu i Kulu Fazlagić štab Hercegovačke divizije bio je neposredno i sam ugrožen, pa je odlučio da sutradan napusti Gacko.⁴⁵⁾

Kao što vidimo, ovog dana (26. XI) borbena grupa »Petersen« je svojim 2. i 3. bataljonom istočnom ivicom Nevesinjskog polja i preko Bjelašnice izbila u Fojnicu i Kulu Fazlagić (a možda i u Ključ). Istog dana je registrovan dolazak »200 Švaba« u s. Slivlje,⁴⁶ što bi mogli biti obezbjeđujući dijelovi 3. bataljona 14. SS puka, istureni po njegovom izbijanju m Rilje na drumu Nevesinje — Gacko. Time je u stvari borbena grupa »Diče« definitivno izvršila zadatak ove etape. Zbog poraza dviju kolona 4. bataljona 13. SS puka kod Kačnja i u Tucekovom Dolu, te zbog sporog nastupanja borbene grupe »Heš« (dva dana 10 kilometara) zastupnik komandanta 7. SS divizije pukovnik Šmithuber uputio je tokom dana rezervu borbene grupe »Petersen« (1. bataljon 13. SS puka) iz Dabarskog polja preko Plane prema Koritima sa zadatkom da otkloni nastalu krizu na desnom krilu Divizije, odnosno na bilećkom pravcu.⁴⁷)

Četvrtog dana (27. XI), dok je 7. SS divizija pomjerala snage i na bilećki pravac privlačila pojačanja iz Dabarskog polja i Trebinja, napuštanjem Gacka štab Hercegovačke divizije počeo je realizaciju zamišljenog manevra oko Somine i istovremeno pripremao protivnapad u pravcu Banjana i Grahova.

Ostavljajući u Gacku Komandu mjesta sa zaštitnicom, štab Divizije je u zoru prešao u s. Vrbu i istovremeno pomjerio 3. bataljon 3. udarne brigade, koji je zapadno od Gračanice štitio prilaze Gacku, da osigura štab i bolnicu u Vrbi i Dramešini.⁴⁸' Druga brigada se takođe postepeno pomjerala prema bolnici i štabu Divizije i 27. novembra našla se u rejonu ,s. Bodežišta. U evakuisano Gacko neprijatelj je ušao istoga dana oko podne, nastupajući iz Kule Fazlagić. Posljednju i simboličnu odbranu grada pružio je kod Gračanice Zaštitni vod Komande mjesta.⁴⁹

Za to vrijeme 3. brigada na prevoju Kobilja glava i 10. brigada istočno od Korita su nastavile odbranu. Borbena grupa »Heš« od samog jutra uporno je nastojala da otvaranjem druma preko Kobilje glave u posljednjem trenutku izvrši zadatak. Zamorena i krajnje iscrpljena, 3. brigada nakon četverodnevnih napora i gotovo bez sna i hrane sa Kobilje glave i Male kite sklonjena je ispod frontalnog udara neprijatelja na položaje Troglav (tt. 1415) — s. Pržine.⁵⁰⁾ Tako su sada obje brigade postavljene bočno u odnosu na snage neprijatelja na bilećkom pravcu, pa su sa položaja istočno od puta Korita — Stepen ometale nastupanje uporne, ali i vrlo oprezne glavnine grupe »Heš«. Najefikasnije su to činile jedinice 3. brigade pri ometanju opravke mosta kod s. Stepena. U ovim dnevnim borbama grupa »Heš» je imala 14 ranjenih i 3 poginula, među kojima je ubijen i jedan oficir.⁵¹) U pozadini 3. i 10. brigade ovog dana su se pojavile četničke diverzantske grupe. Četnički vođa pop Perišić okupio je na prostoru Kazanci — Vratkovići nekoliko desetina četnika i time neposredno ugrozio odbranu iz pozadine; četnički Avtovački bataljon Gatačke brigade u s. Pržinama napao je komoru 3. brigade i zaplijenio 5 konja sa minobacačom i 15 mina, dok je 14 četnika Vučedolske brigade u zasjedi kod Crkvica napalo grupu kurira 10. brigade.⁵²¹ Oko podne je od Dabarskog polja u Korita izbio 1. SS bataljon borbene grupe »Petersen«, a onda i dvije domobranske čete borbene grupe »Heš« iz Trebinja, za kojima se kretala komanda grupe »Petersen« sa snabdjevačkim ešelonom. Komora je bila samo djelimično motorizovana, pa su se esesovski karavani tovarnih grla otezali u nedogled.^53}

Petog dana (28. XI) 1. bataljon 13. SS puka pod zaštitom grupe »Heš« najzad se probio preko Kobilje glave i u toku dana stigao u Avtovac. Prolazak komora i drugih pozadinskih dijelova prema Gacku i dalje je bio otežan. Ometale su ga snage 3. brigade kod Troglava i sa nešto udaljenih položaja.⁵⁴⁾

Komandant Divizije je, shodno odluci od prethodnog dana, povukao s položaja 10. hercegovačku brigadu, prikupio je u selima Poljice, Kovači i Turuntaš da bi se odmorila i slijedećeg dana zajedno sa Banjsko-vučedolskim bataljonom Nikšićkog NOP odreda prešla u napad na četnike u Banjanima. Pošto je do kraja dana i dalje ometala radove na mostu kod Stepena, 3. brigada je preuzela zaštitu pozadine 10. brigade odbranom pravca Korita — Poljice na položajima Troglav — Biteljica. Sa njih će ona i u toku narednog dana voditi borbu sa dijelovima za obezb jeden je grupe »Heš« na položajima Obješ (k. 1209) — Gradina (k 1205).⁵⁵)

Pojava neprijatelja u rejonu Dražljeva, sjeverno od Gacka, bila je povod da štab Divizije nastavi pomjeranje prema Župi pivskoj. Prvo se sam premjestio iz Vrbe na Čemerno, privukao 2. brigadu u rejon Vrbe i odlučio da sutradan, 29. novembra zajedno sa bolnicom iz Dramešine pod zaštitom 3. bataljona 3. brigade i četom 5. bataljona 10. brigade pređe u s. Stabna da bi istovremeno sa 2. brigadom na položajima: Zanjevica — Berušica — Doderovići zatvorio pravac Gacko — Župa pivska.⁵⁶)

Posljednja tri dana vrijeme se unekoliko bilo popravilo, pa su od 27. novembra položaje oko Kobilje glave i na Somini nekoliko puta dnevno nadlijetali pojedinačni izviđački avioni, bacajući male bombe za tučenje živih ciljeva. U jednom od tih naleta 29. novembra kod s. Poljica jedan starešina*) je poginuo, a drugi je ranjen.

*) Poginuo je vodnik 2. bataljona Jovo Masleša, rođen u selu Tulji, Popovo polje.

Time se Hercegovačka divizija poslije šest dana aktivne i zadržavajuće odbrane, sa težištem na bilećkom pravcu, izvukla ispod udara višestruko nadmoćnijeg neprijatelja i zauzela raspored koji joj je omogućio da sa Somine istog dana glavninom snaga preko Banjana počne prodor u neprijateljevu pozadinu u pravcu Grahova.

Raspored je, istina, odgovarao trenutnom zadatku dobijenom od štaba Korpusa, ali se gotovo čitava Divizija našla van Hercegovine. Uz to je bila podijeljena u tri odvojene grupe:

Deseta i 3. brigada (6 bataljona) pod neposrednom komandom komandanta Divizije u Banjanima;

Štab Divizije sa oblasnim rukovodstvima društveno-političkih organizacija Hercegovine, bolnicom, 2. brigadom i divizijskom rezervom ukupno pet bataljona, u Župi pivskoj;

Južnohercegovački i Sjevernohercegovački NOP odred, raspoređeni po bataljonima i četama, nisu u Hercegovini mogli nadomjestiti odsustvo brigada i oblasnih rukovodstava, posebno u uslovima do tada najsnažnije demonstracije sile i vatre njemačkog okupatora, gubitka slobodne teritorije, te pojačanog kolaboracionističkog terora nad stanovništvom, povezanog sa lažnom propagandom o uništenju brigada, pa je to imalo negativan moralno-politički odraz, prije svega na zaustavljanje mobilizacije i rad i razvoj organizacija narodnooslobodilačkog pokreta.

Novoformirana Hercegovačka divizija dokazala je već u prvom sudaru sa četvorostruko nadmoćnijim neprijateljem, čiju glavninu sačinjavaju elitne jedinice nacističkog okupatora, da je neuhvatljiva i umješna u primjeni taktike partizanskog ratovanja. Sa minimalnim gubicima (9 poginulih i 11 ranjenih)*, iako je morala napustiti slobodnu teritoriju, ona je, prije svega, izbjegla nametani odlučujući sudar, u koji je neprijatelj uložio toliko snaga, sredstava i vremena, i nanijela mu deset puta veće gubitke.

Prema svim raspoloživim izvorima, u okršajima kod Vranikuća, Slata, Kačnja, Plane, Tucekova Dola, Meke Grude, Tegarine grede, Korita, Fojnice, Kobilje glave, Gračanice, Stepena i Troglava, te od savezničkog avio-napada na putu Nevesinje — Kalinovik, poginulo je oko 140 i ranjeno najmanje 80 neprijateljskih vojnika i starješina, uglavnom iz 7. SS divizije. Iako su podaci nepotpuni, mogu se smatrati približno tačnim. To, između ostalog, potvrđuje i količina zaplijenjenog ličnog naoružanja (160 pušaka, 6 puškomitraljeza, 1 mitraljez, 3 automata), koliko je zabilježeno u sumarnim divizijskim izvještajima. Činjenica da je u ovih pet dana zaplijenjeno i ubijeno oko 150 tovarnih grla govori na svoj način o taktičkim postupcima i primjeni partizanskog ratovanja, jer je do toga moglo doći samo u zasjedama i udarima iz pozadine i u bokove neprijateljevog rasporeda.⁵⁷^

Istina, u ovih pet-šest dana oštrih borbi i teških psihofizičkih naprezanja, potenciranih surovim vremenskim nepogodama, manji broj još neprekaljenih boraca napustio je svoje jedinice,⁵⁸⁾ ali se većina od njih kasnije vratila. O stepenu naprezanja govori, između ostalog, i činjenica da je na neprijatelj evo j strani samo 25. novembra iz 13. SS puka zbog iscrpljenosti ispalo iz stroja 136 vojnika, iako su bili daleko bolje zaštićeni od vremenskih nepogoda i redovno i obilno hranjeni.⁵⁹-¹

*) Gaćinović J. Radoslav iz Meke Grude, borac 4. bataljona 2. brigade poginuo je krajem novembra kod s. Dubljevića a Grahovac P. Vlado iz ä. Bratača borac 3. bataljona iste brigade podlegao je ranama 25. novembra.

Oslobođenje Banjana i Grahova

Dvadeset devetog novembra 1943. god. 7. SS divizija završavala je prikupljanje na polaznim položajima za operaciju »Kugelblic« na liniji: Ulog — Kifino Selo — Gacko — Čemerno.⁶⁰^ Slijedeća četiri dana ona će vršiti poslijednje pripreme za nastupanje kroz istočnu Bosnu, preko Zelengore i Jahorine ka Rogatici.⁶¹) Poslije predaje odbrane obale 118 lovačkoj diviziji od Zadvarja do Slanog (po dubini do Čapljine) ona je u Hercegovini zadržala zonu osiguranja: Mostar — Stolac i Gacko — Konjic ostavljajući u garnizonima uglavnom motorizovane pozadinske jedinice i ustanove, konjicu, protivtenkovsku artiljeriju, te dio inžinjerije sa talijanskim inžinjerijskim radnim bataljonom.⁶²^ S jedne strane ove jedinice bile su nepodesne za započeti ciklus operacija u zimskoj kampanji, u hercegovačkim i bosanskim planinama, a s druge trebalo je obezbijediti jezgro garnizonima u zoni osiguranja, na koju će se Divizija vratiti u februaru 1944.

Na operativnom području Hercegovačke divizije tako su i dalje ostali dijelovi tri njemačke divizije i brojne kolaboracionističke jedinice svih boja.

Protivnapad glavnine Hercegovačke divizije prema Grahovu i Bileći u stvari je bio usmjeren u zonu osiguranja 359. puka njemačke 181. pješadijske divizije, koja je na tom prostoru i u okolnim garnizonima raspolagala snagama do dva njemačka bataljona, tri četničke brigade, tri čete žandarmerije, bataljonom domobrana i bataljonom milicije, sa sredstvima za podršku, raspoređenih ovako:

Trebinje: komanda 359. pješadijskog puka sa prištapskim jedinicama, njen 3. bataljon ojačan 3. četom 1. bataljona i 6. baterijom 222. artiljerijskog puka; komanda domobranskog 14. pješadijskog puka sa 12, 13, 14, i 15. četom, četom milicije i vodom žandarma NDH; četnička komanda operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, komanda Trebinjskog korpusa sa zaštitnim dijelovima i komanda sreza sa vodom žandarmerije, te četnička Trebinjska brigada;

Bileća: četnička Bilećka brigada, komanda sreza sa vodom žandarmerije, ojačana jedinicama jačine do jedne čete iz njemačkog 359. puka;

Lastva: domobranski 3. bataljon 14. pješadijskog puka (bez 12. čete);

Velimlje — Viluse — Vučiji Do: četnička Vučedolska brigada Nikšićkog korpusa i četa crnogorske nacionalističke žandarmerije;

Grahovo: četa nacionalističke žandarmerije;

Ledenice: ojačana 10. četa njemačkog 3. bataljona 334. pješadijskog puka.⁶³⁾

Ukupno je bilo oko 4.500 njemačkih i kolaboracionističkih vojnika. U toku borbi iz garnizona u Nikšiću i Dubrovniku neprijatelj je intervenisao sa još oko 500 vojnika.

U odnosu na dvije brigade Hercegovačke divizije (6 bataljona sa oko 900 boraca), te jedan bataljon Nikšićkog i dvije čete Južnohercegovačkog NOP odreda (sa stotinjak boraca) neprijatelj je bio petostruko nadmoćan. Zbog vezanosti neprijatelja za objekte i garnizone, njegove heterogenosti i složenosti komandovanja, zbog međusobnih suprotnosti, te vrlo visoke pokretljivosti i manevarskog duha udarnih brigada, ovaj odnos snaga nije bio odlučujući u odnosu na ishod ovih borbi.

Zbog toga je osnovni cilj napada dviju brigada bio da u četiri zapadne opštine nikšićkog sreza obezbijede uslove za rad organa i organizacija narodnooslobodilačkog pokreta. Na taj način se umjesto privremenog napuštanja ga tačke slobodne teritorije stvarala nova i ujedno suprotstavljalo neprijateljevoj namjeri da se jedinice Divizije odbace što dalje od jadranske obale. Zatim, time se ostvarivao čvršći naslon Hercegovačke divizije na glavninu 2. udarnog korpusa, koja nije bila u mogućnosti da odvoji adekvatne operativne snage za intervenciju u zapadnoj Crnoj Gori.

Tridesetog novembra 10. hercegovačka brigada (bez 5. bataljona), ojačana Banjsko-vučedolskim bataljonom Nikšićkog NOP odreda, krenula je iz rejona s. Somina — s. Turuntaš — s. Crkvice u pravcu Velimlja da razbije četničku Vučedolsku brigadu, koja je u međuvremenu u napadnom poretku grupe »Heš« bila ovladala Banjanima i u Sominu potisnula mjesni Banjsko-vučedolski partizanski bataljon.

U toku 30. novembra Brigada je savladala slab otpor dijelova četničke Vučedolske brigade (kod s. Birači i D. Dubočke) i čete »nacionalne« žandarmerije kod s. Prigradine i oslobodila Velimlje, pri čemu je zarobila 7 četnika.⁶⁴¹ Ovog dana u protivnapad se od s. Njivica uključila i 3. hercegovačka udarna brigada (bez 3. bataljona), pod čijom komandom se nalazila i četa »Vlado Tomanović« Sjevernohercegovačkog NOP odreda, izbivši iz rejona s. Poljice u Vučiji Do, bez dodira sa neprijateljem.

Prodor 10. brigade u Velimlje i poraz tamošnjih četnika prisililo je 3. bataljon 359. puka (iz grupe »Heš«) na povlačenje, pa je on 1. decembra od Kobilje Glave i s. Korita vraćen u Bileću.

U toku 1. i 2. decembra obje brigade zadržale su se uglavnom u Ve-limlju i Vučjem Dolu da bi odmorile premorene bataljone. U Velimlju je uspostavljena Komanda mjesta i pomognut rad Narodnooslobodilačkog odbora i društveno-političkih organizacija.

Trećeg decembra jedinice su nastavile nastupanje. Deseta brigada je goneći četnike od Velimlja oslobodila Viluse, važnu raskrsnicu puteva između Trebinja, Nikšića, Bileće i Grahova, i time presjekla rokadnu komunikaciju 181. divizije. Štiteći desni bok 10. brigade 3. brigada je nastupili prema Bileći, u toku noći 3/4. decembra izbila na Baljke, odakle je u grad odbacila dva bataljona četničke Bilećke brigade.⁶^

Slijedeća tri dana (4, 5. i 6. XII 1943) postignuti uspjeh je proširen u pravcu Lastve, pred kojom su dva bataljona 10. hercegovačke brigade na Zastrmu razbila 10. četu domobranskog 14. pješadijskog puka, koja je zajedno sa četničkim dijelovima bila 4. decembra upućena u izviđanje prema Vilusima.⁶⁶⁾ Petog decembra neprijatelj je reagovao i iz Nikšića upućivanjem jenog bataljona milicije prema Vilusima, ali 10. brigada nije sa njim imala borbenog dodira. Garnizon u Trebinju u vezi s tim ojačan je sa dvije njemačke čete iz Dubrovnika a njegova posada u Lastvi jednom domobranskom četom iz Trebinja.⁶⁷⁾

Deseta brigada 7. decembra oslobađa i Grahovo savladavši slabiji otpor 150 žandarma i četnika na Bojanjem brdu i Vardaru.³⁸⁾ Dva dana kasnije bataljoni ove brigade, goneći četnike na jug, izbili su u Podhan (raskrsnica puteva od Grahova prema Crkvicama i Ledenicama) i tako prodrli u Krivošije, na domak Bokokotorskog zaliva.

Oslobođenjem Grahova dijelovi Hercegovačke divizije su se duboko uklinili u raspored njemačke 181. divizije, pa je njen komandant iz Kotora naredio pripravnost prvog stepena za sve trupe u Boki Kotorskoj, uključujući i obrazovanje alarmnih jedinica.⁶⁹ Smatrajući da su mu sada neposredno ugroženi obalski garnizoni, general Fišer je izvršio nova pomjeranja trupa i naredio mobilizaciju četničkih jedinica u svojoj zoni osiguranja. U toj pregrupaciji garnizon u Bileći je ostavljen samo četnicima, a 3. bataljon 359. puka pomjeren je iz Bileće u Trebinje. Pošto se oporavila poslije prvog iznenađenja i uočila da se radi o relativno malim snagama (4 bataljona u rejonu Grahova i 3 bataljona u rejonu Lastva — Pilatovci), komanda njemačke 181. divizije počela je pripremati protivnapad, kako bi uspostavila poremećeni sistem odbrane. To utoliko više što je ovaj prodor dovodila u vezu sa prisustvom i akcijama savezničkih brodova u obalnim vodama južnog Jadrana.⁷⁰⁾

Prodor dviju brigada i oslobođenje Velimlja, Vilusa i Grahova omogućili su aktiviranje organa narodne vlasti i društveno-političkih organizacija na ovom prostoru, pospješili priliv novih boraca u jedinice Nikšićkog NOP odreda (čak je i četa četničke Vučedolske brigade iz s. Drpe prešla na stranu NOV sa oružjem) u rejonu Vilusa zaplijenjena su dva vagona municije, uglavnom za minobacače. Sve ovo govori da je prodor predstavljao značajan uspjeh, utoliko više što je ostvaren uz neznatne gubitke od svega nekoliko poginulih i ranjenih. Doduše ni neprijateljevi gubici nisu bili znatno veći (dvadesetak zarobljenih, poginulih i ranjenih), premda je četnička Vučedolska brigada tako raspršena da se morala više nedjelja okupljati.

Dok je glavnina Divizije prodirala prema Grahovu, Sjeverna grupa (štab Divizije sa prištapskim dijelovima, 2. brigadom i po jednim bataljonom iz 3. i 10. brigade i Sjevernohercegovačkog NOP odreda) zadržala se u Župi pivskoj do 6. decembra, pa je toga dana krenula prema Goliji sa ciljem da se približi glavnini Divizije. Po dolasku u Goliju u komandi mjesta Krstac štab Divizije je obaviješten o odlasku 7. SS divizije na sjever, pa je 2. udarnu brigadu odmah orijentisao od s. Kazanaca prema Gacku.

Sjevernohercegovački NOP odred je bataljonima »Nevesinjska puška« i »Miro Popara« kontrolisao prostor između Nevesinjskog polja, Bileće i Dabarskog polja. Južnohercegovački NOP odred (8. XII — 183 borca) od formiranja Divizije djelovao je sa bataljonima i četama na veoma širokom prostoru južne Hercegovine i uglavnom samostalno. Četa »Rade Pravica« u Sumi i Brdima, bataljon »Mihailo Čuzulan« u Popovu polju; bataljon »Marko Mihić« uglavnom na teritoriji opštine Burmazi do ušća Bregave i u Dubravama; bataljon »Savo Belović« na Hrgudu i u Dabarskom polju; štab Odreda sa bolnicom, zaštitnom četom i okružnim političkim rukovodstvom u G. Hrasnu.

Od niza akcija Južnohercegovačkog NOP odreda u toku i poslije napada 7. SS divizije zabilježene su: prepad na njemačku kolonu kod Pribilovaca 19. novembar, razoružanje milicijske posade u Opličićima 20. novembar protjerivanje četničke posade sa Poplata 3. decembar, rušenje tt-linija između Stoca i Čapljine 5. decembar, prepad sa dva bataljona na garnizon u Stocu 7. istog mjeseca, kao i više akcija na željezničkoj pruzi između stanica Zavale i Huma.

Zahvaljujući aktivnosti oba partizanska odreda petnaestodnevno odsustvo brigada iz Hercegovine nije imalo težih posljedica po razvoj narodnooslobodilačkog pokreta na njihovoj teritoriji.

Neuspjeli napadi na garnizone u Gacku, Bileći i Lastvi

Odlaskom 7. SS divizije u istočnu Bosnu i grupisanjem snaga njemačke 181. divizije prema obali znatno su oslabljeni garnizoni u Gacku i Bileći i u ovom drugom svedeni na četničku posadu.

Uočavajući ovu činjenicu, Štab u pl. Goliji i komandant Divizije na Vilusima ocijenili su da je prilika da se preuzimanje incijative kruniše oslobođenjem nedavno napuštenog Gacka i eventualno Bileće. Komandant Divizije je istovremeno ovim želio da preduhitri uočene pripreme 181. divizije za protivnapad, pa je pored toga naredio i napad 10. brigade na garnizon u Lastvi. Za pritisak prema Gacku 7. decembra je od Kazanaca orijentisana 2. hercegovačka brigada sa 3. bataljonom 3. brigade i bataljonom »Vule Skoko« Sjevernohercegovačkog NOP odreda. Treća hercegovačka brigada (3 bataljona) sa četom »Vlado Tomanović« Sjevernohercegovačkog NOP odreda dobila je zadatak da napadne garnizon u Bileći. Po odluci štaba Divizije u sastav 3. brigade uključen je 9. decembra bataljon »Miro Popara« Sjevernohercegovačkog NOP odreda kao njen 4. bataljon pod rukovodstvom komandanta Vojina Vujovića i političkog komesara Rista Vojčića. Jedna desetina ovih partizana nastavila je borbene tradicije istaknutog partizanskog bataljona »Miro Popara«.

Prvo je preduzet napad za oslobođenje Gacka. Od 8. do 10. decembra nastupajući od Kazanaca i Vratkovića jedinice 2. brigade su rasturile četnička osiguranja u istočnom dijelu Gatačkog polja. Treći bataljon 3. brigade ovladao je Stepenom i odatle vršio pritisak prema Kuli Fazlagić, u koju se u međuvremenu iz Nevesinja vratio milicijski »DOMDO« bataljon. Tako je 3. bataljon obezbjeđivao napad 2. brigade u pravcu Gacka, dok je bataljon »Vule Skoko« orijentisan prema Površi za osiguranje napada sa tog pravca. Jedanaestog decembra sa položaja Platice — Jasenik — Lipnik 2. brigada je krenula u napad na neposrednu odbranu garnizona. U toku dana po jakoj kiši i magli savladan je otpor oko 500 četnika (Gatačke brigade) i njemačkih vojnika na Miholjačama i u Avtovcu, ali su se ovi uspjeli povući i ojačati odbranu grada. Pokušaji da se ovlada Gackom ni do mraka nisu urodili plodom zbog guste artiljerijske i pješadijske vatre iz dobro utvrđenih objekata neprijateljeve kružne odbrane. Ispostavilo se da je neprijateljska odbrana znatno jača od očekivane ne samo u izgrađenim fortifikacijskim objektima i vatri nego i u broju vojnika i u Gacku i u Gatačkom polju u cjelini, pa je napad, pošto je Brigada trpjela gubitke, krajem dana obustavljen.⁷¹ Među četiri poginula*) u ovim borbama bio je i komandir 3. čete 1. bataljona Čedo Marković iz s. Nadanića.

*) U ovim borbama oko Gacka još su poginuli. Đoko J. Kovačević, iz s. Srđevića, borac 4. bataljona; Rajko P. Vukoje iz s. Pađena, puškomitraljezac 3. bataljona, i Obrad M. Milićević iz s. Granice, borac 1. bataljona.

Napad za oslobođenje Bileće, koju je branilo oko 400 četnika Bilećke brigade, počeo je 12. decembra u 5 sati ujutru i preduzet je iz pokreta. U prvom naletu 3. brigade zauzeta je tvrđava na Modropcu i druga na Hadžibegovom brdu (k. 883), pa su 4. i dio 2. bataljona prodrli u grad.**) Pošto 1. bataljon nije mogao savladati otpor druge tvrđave na Hadžibegovom brdu (k. 864), a oko 9 sati auto-kolonom pristigla je ojačana četa njemačkog 359. puka iz Trebinja i pojačala odbranu garnizona, štab 3. brigade je obustavio napad.⁷²

**) Za vrijeme napada na četnički garnizon iz 3. brigade su poginuli borac 4. bataljona Vaso Šakota iz s. Davidovića i vodnik 2. bataljona Radoslav M. Kundačina iz s. Narat.

Napad za oslobođenje Lastve trebalo je da bude izvršen noću 10/11. decembra, ali je preduhitren protivnapadom dijelova njemačke 181. divizije od Grahova prema Vilusima.

Prema tome od tri napadnuta mjesta nijedno nije oslobođeno. Ali po-menuti napadi su imali svoj značaj. Oni su očigledno demantovali propagandu neprijatelja o uništenju Divizije.

Protivnapad neprijatelja od Bileće, Lastve i Grahova

Protivnapad borbene grupe »Heš« njemačke 181. divizije otpočeo je

11. decembra 1943. Za njegovo izvršenje neprijatelj je grupisao snage i postavio im zadatak da poraze 10. hercegovačku brigadu i oslobode presječenu rokadnu komunikaciju od Nikšića prema Trebinju i Bileći. To je trebalo ostvariti dvostrukim obuhvatnim napadom sa tri kolone, iz Grahova, Lastve i Bileće prema Vilusima. Ukupna jačina neprijatelja bila je blizu 3.000 vojnika.

Glavni udar povjeren je koloni »Zapad« (3. bataljon 359. pješadijskog puka, bez 10. čete, 3. četa 1. bataljona i jedan vod 13. čete istog puka, 1 vod 6. baterije 222. artiljerijskog puka, 10. i 11. četa domobranskog 14. pješadijskog puka, ojačane sa po jednim vodom 12. 13. i 14. čete istog puka, te glavnina četničke Trebinjske brigade) ukupno oko 1.800 vojnika. Ova kolona je 12. decembra ujutru sa položaja: Lastva — Zastrm — Breštani nastupila duž druma preko Klobuka prema Vilusima.

Obuhvat s jugoistoka vršila je kolona »Jug« (ostaci četničke Vučedolske brigade, ojačani četom nacionalističke žandarmerije, a možda i dijelovima četničke Trebinjske brigade — do 500 vojnika) i nastupala je iz Grahova prema Vilusima. Prisustvo ove kolone primijećeno je već 10. decembra poslije podne.

Obuhvat sa sjeverozapada trebalo je da vrši kolona »Sjever« (ojačana 10. četa 3. bataljona 359. puka i 250 četnika Bilećke brigade uz podršku voda 6. baterije 222. artiljerijskog puka). Imala je zadatak da iz Bileće 12. decembra u 6,30 sati nastupi drumom prema Vilusima.⁷³

Pošto je 11. decembra komandant Hercegovačke divizije sagledao neprijateljeve namjere, naredio je da se 10. brigada, zatečena u prostoru Grahovac — Klobuk — Viluse, izvuče u toku noći 12/13. decembra prema Banjanima, u rejon Broćanac — Drpe — Usputnica, odnosno bliže 3. brigadi. Za maskiranje izvlačenja naredio je prepad dijela snaga (2, 3. i Banjsko-vučedolski bataljon) sa Klobuka u pravcu Lastve. Tako je u toku noći 11/12. došlo do susretne borbe na Klobuku sa višestruko nadmoćnom kolonom »Zapad«. Magla je onemogućavala osmatranje pa su se jedinice izmiješale i bataljoni 10. brigade upali u nepovoljan položaj, trpeći gubitke, naročito od artiljerijske vatre. Do kraja narednog dana na oba pravca (grahovskom i trebinjskom) vođena je zadržavajuća odbrana, i tek padom mraka Brigada se odvojila od neprijatelja i izvukla u određeni rejon.⁷⁴⁾ Ometana napadom 3. brigade na četnike u Bileći, kolona »Sjever« nije došla do izražaja. Borbena grupa »Heš« je tako 13. decembra 1943. ovladala Vilusima i uspostavila prekinute komunikacije, ali joj se Deseta brigada izmakla iz planiranog obuhvatnog zahvata, koja je pri tome imala 5 poginulih i 15 ranjenih boraca.* Zbog demoralizacije Vučedolske četničke brigade pukovnik Heš je tad u Vilusima uspostavio njemački garnizon.

*) Na brdu Kosmašu, iznad sela Klobuka, poginuli su 11. decembra borci: Blagoje Pašajlić iz Zovog Dola, Savo Pašajlić iz Lukavca i Bozo Dedijer iz Cepelice, a 12. decembra: Mile Pikula iz Slivalja i Mujo Zvizdić iz Gacka.

Dvadeset devetog novembra 1943. Hercegovačka divizija je preotela borbenu inicijativu. Prvi zadatak postavljen od štaba 2. udarnog korpusa Divizija je uspješno izvršila. Prodorom prema Grahovu i Krivošijama, napadima na garnizone u Gacku, Bileći i Lastvi, održavanjem i pojačanom aktivnošću odreda u Hercegovini, Divizija je uveliko prevladala posljedice napada 7. SS divizije i gubitka slobodne teritorije sa centrom u Gacku.

Ocjenjujući situaciju u svojoj zoni osiguranja komanda 181. divizije 13. decembra u Kotoru konstatuje: »Pojačana aktivnost bandi« (misli na Hercegovačku diviziju — primj. autora) »svela je obalsku odbranu na dosad najmanje moguću mjeru, što je sada podnošljivo s obzirom da ne postoji opasnost od većeg napada s mora. Političko stanje na području Divizije stoji pod pritiskom komunista. Nacionalisti nisu bili u stanju da spriječe ovaj prodor. To ih je vojnički i politički oslabilo. Stanovništvo, ukoliko nije sa komunistima, rezignirano je. Ono se boji otvorene sa-radnje na našoj strani, zato što do sada nismo uspjeli poraziti komuniste«.⁷⁵

U ovim dvonedjeljnim borbama poginulo je 15 boraca i starješina Hercegovačke divizije, među kojima i znatan broj rukovodilaca vodova i četa, većinom članova Komunističke partije koji su se, predvodeći svoje jedinice u borbi i pružajući lične primjere hrabrosti, životno zalagali za njegovanje duha junaštva među borcima. Uz to je ranjeno 19, a nestalo 7 boraca. Izbačeno je iz stroja 115 neprijateljskih vojnika. Zaplijenjeno je 70 pušaka, 3 puškomitraljeza, jedan laki minobacač, 242 ručne bombe; jedna radio-stanica, veće količine pješadijske municije, kao i dva vagona minobacačkih mina, koje nisu mogle biti upotrijebljene.⁷⁶)

*

U prvim danima svoga postojanja Hercegovačka divizija je položila izuzetno težak ratni ispit. Uspješno je prebrodila udar višestruko brojnijih neprijatelja u početku šeste neprijateljske ofanzive. Nije prihvatila nametani joj odlučujući sudar, kao i, od neprijatelja očekivano, odstupanje u »kotao« na Romaniji; postupila je po svemu suprotno od onog što je neprijatelj predviđao. Vodila je za izabrani manevar vremenski potrebnu, aktivnu i zadržavajuću odbranu na pravcu Bileća — Gacko, a potom preko pl. Somine probila napadni poredak četničke Vučedolske brigade u Banjanima. Razvijanjem protivnapada glavnina Divizije je oslobodila Banjane i Grahovo i zaprijetila okupatorovima garnizonima kod Trebinja i u Krivošijama. Umjesto napuštene gatačke, stečena je nova, grahovska oslobođena teritorija, umjesto da odstupa na sjever, Divizija je nastupala na jug. Neprijatelj je uložio mnogo naprezanja da je odstrani iz svog obalskog odbrambenog pojasa a u ishodu svega hercegovačke brigade su se još dublje uklinile u taj pojas, gusto posjednut garnizonima. Taktika partizanskog rata i ovog puta je dobro primijenjena manevarom zabacivanja u pozadinu neprijateljevog napadnog poretka. To je bila dobra primjena taktike borbe koju je inspirisao i razvijao Vrhovni štab NOV i POJ. Ponavljajući takva uputstva drug Tito je još u ovo vrijeme (11. decembra 1943.) naređivao štabu 2. udarnog korpusa: »Ne stvarajte front, već primjenjujte mobilnu taktiku. Zabacujte vaše snage opet u pozadinu neprijatelja. Držite više snage dekoncentrisane«.

U ovim borbama Hercegovačka divizija je priložila svoj udio za uspješno prevladavanje okupatorovih namjera u operaciji »Kugelblic«. Prije svega ona je svojim postojanjem u istočnoj Hercegovini i dejstvima od 19. novembra do 5. decembra 1943. štitila bok i pozadinu glavnine 2. i 3. korpusa NOVJ u Sandžaku i istočnoj Bosni. Omela je nastupanje 7. SS brdske divizije »Princ Eugen«, koja je pored 1. brdske divizije bila nosilac udara u limsko-drinskoj operaciji, odnosno planu »Kugelblic«. Deset dana prije početka ove operacije ustanovila je jačinu, pripadnost i pravac nastupanja, a kroz to dobrim dijelom i dalje namjere neprijatelja u hercegovačkom prostoru. Time je isključeno svako iznenađenje snaga NOVJ na prilazima Srbije sa neretljanskog pravca.

Prisiljavanjem 7. SS divizije da čak iz doline donje Neretve nastupa u razvijenom napadnom poretku, četnim kolonama ili streljačkim strojem savlada prostor u srednjem od po 100 km hercegovačkog krša, ona je zamorila i u brojnim zasjedama i okršajima u značajnoj mjeri iznurila njene snage, što nije bilo bez odraza na njene mogućnosti u daljim etapama ove operacije.

Ako je izostao pritisak hercegovačkih udarnih brigada na otkrivena leđa 7. SS divizije u jugoistočnoj Bosni, što je bilo najcjelishodnije u spštem interesu, taj propust bi se mogao pripisati neiskustvu u našem komandovanju u pogledu konkretnijeg objedinjavanja krupnijih jedinica u zajedničkoj operaciji. Neobaviještena o cjelini zbivanja na vojištu, Divizija je svoj protivnapad usmjerila prema jugu iako bi njeno natiskivanje za 7. SS divizijom preko Zelengore bilo efikasnije pomaganje naših jedinica neposrednije ugroženih u ovoj operaciji.

Sa stanovišta iskustva posebno je važno podvući da je Hercegovačka divizija već na samom početku trpjela teške posljedice zbog neposjedovanja svoje, zadacima i vremenu dorasle obavještajne službe. Ovo se a prvom redu odnosi na nedovoljno razvijenu mrežu obavještajnih organa po garnizonima područja, na stručnost obrade i brzinu dostavljanja obavještajnih podataka. Pouzdanost u izvještaje o radu i namjerama neprijatelja, koje su primali štabovi bila je remećena povremenim prisustvom dezinformacija, najčešće iz kolaboracionističkih izvora.

NAPOMENE (IV glava):

1) Arhiv VII, NjA, Mikroteka, Minhen, R-5/599 — 600.

2) Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941 — 1945, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1965. knj. 2, str. 15.

3) AVII, NjA, Mikroteka, T-315, R-1544/931.

4) AVII, ANOP-a, k. 391, reg. br. 2/13.

5) Borbene zapovijesti komandanta 5. SS brdskog armijskog korpusa od 18. XI 1943. i komandanta 7. SS divizije od 2. XII 1943. AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/9737 i R-190/0601.

6) AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/9737-45.

7) Komanda 2. oklopne armije prvi put pominje Hercegovačku diviziju tek 7. XII 1943, što je očigledno utvrđeno tek po dolasku dijelova 7. SS divizije u Gacko. Izvještaj njenog obavještajnog odjeljenja, AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-190/ /0708.

8) Dnevni izvještaji jedinica njemačkog 5. SS brdskog armijskog korpusa od 18. XI do 4. XII 1943; AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/440, 474, 483, 9401, 9438. 9493, 9505, 9520; T-315, R-143/886, 889; R-1544/1012, 1016-1018, 1020-1021.

9) Isto.

10) Radiogram! br. 40 do 53 komandanta četničkog Nevesinjskog korpusa (»Rex«) od 25. XI do 26. XII 1943, AVII, CA, k. 280.

11) Zapovijest Štaba Hercegovačke divizije od 22. XI i njegovo obavještenje komandantu Divizije od 24. XI, Zbornik, tom. IV, knj. 19, dok. 98 i 105.

12) Zbornik, tom, IV knj. 19, dok 98.

13) Zapovijest Štaba Hercegovačke divizije od 24. XI 1943, Zbornik, tom IV, knj. 19, dok 105.

14) Osnovni zadatak bataljona »Savo Belović« JH odreda je bio zatvaranje pravca Stolac — Dabarsko polje.

15) Naređenje Štaba Hercegovačke divizije od 26. XI 1943, Zbornik, t. IV, knj. dok. 111,

16) U okviru obnavljanja i šireg aktiviranja svih društveno-političkih organizacija tih dana (22. XI 1943) u Gacku je održano oblasno savjetovanje SKOJ-a za Hercegovinu, na kome je obrazovan Inicijativni odbor UŠAO BiH-a za Hercegovinu i obnovljeni okružni komiteti SKOJ-a za južnu i sjevernu Hercegovinu.

17) Zbornik, t. IV knj. 19, dok. 105.

18) Izvještaj Štaba Hercegovačke divizije od 23. XI 1943, AVII, NOP, k. 391, br. reg. 19/1.

19) Izvještaj političkog komesara Mostarskog NOP bataljona od 23. XI 1943, Zbornik, tom IV knj. 19, dok. 103.

20) Zapovijest Štaba Hercegovačke divizije (i Obavještenje komandanta) od 24. XI 1943, Zbornik, t. IV knj. 19, dok. 105.

21) Zapovijest Štaba Hercegovačke divizije od 27. i 28. XI 1943. i Relacija za period od 14. do 30. XI 1943, Zbornik, t. IV knj. 19, dok 119, 126 i 141; AVII. NOP-a, reg. br. 3/1.

22) AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/474.

23) AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/4401.

24) Operacijski dnevnik štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP k. 1143A, dok. 7/8.

25) AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/9438.

26) Izvještaj borbene grupe »Heš« od 23. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, T-315, R-1544/1045.

27) Po sjećanju komandanta 3. udarne brigade Danila Komnenovića.

28) Operacijski dnevnik Hercegovačke divizije, AVII, NOP-a, k. 1143A, br. reg. 7/8.

29) Operacijski dnevnik Štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP, k. 1143A, br. reg. 7/8.

30) Isto.

31) Po izvještaju komandira ostatak Pionirske čete od 50 vojnika probio se s njim prema Planoj u sastav borbene grupe »Heš«, AVII, NjA, Mikroteka, T-315, R-1544/1021; Dako Kundačina, Dvije akcije bataljona »Miro Popara«, Hercegovina u NOB, Vojno delo, Beograd 1961, str. 776 — 778.

32) Izvještaj borbene grupe »Heš« od 25. XI 1943, AVII NjA, Vašington, T-315, R-1544/1018.

33) Po sjećanju komandanta 3. brigade Danila Komnenovića.

34) Operacijski dnevnik Štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP-a, k. 1143A, br. reg. 7/8.

34a) Isto.

35) Izvještaj borbene grupe »Heš« od 26. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, R-1544/1028. Od toga do borbene grupe »Heš« se probilo svega 9 ljudi, i to bez oružja.

36) Izvještaj Komande 5. SS korpusa, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, T-313, R-196, 7283, 7285-86 i R-486/299.

37) Izvještaj Štaba 3. brigade, AVII, k. 1143-A, reg. br. 7/8; izvještaj štaba 10. brigade, Zbornik, IV k. 19, dok. br. 123.

38) 38) Zapovijest štaba 10. brigade od 27. XI 1943, Zbornik, tom IV, k. 19, dok. br, 122.

39) Dnevni izvještaj pukovnika Heša za 26. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, T-315, R-1544/1025-1027.

40) Isto.

41) Zapovijest i izvještaji štabova 3. i 10. brigade od 26 — 27 XI 1943, Zbornik, t. IV, k. 19, dok. br. 113, 122 i 126.

42) Isto.

43) Zapovijesti štabova 10. brigade i Hercegovačke divizije od 27. XI 1943, Zbornik, Tom IV, k. 19, dok. br. 119 i 120.

44) Naređenje Štaba Hercegovačke divizije od 27. XI 1943, Zbornik, Tom IV, k. 19, dok. br. 119. Radna karta majora Štretmena, dostavljena 26. XI 1943. štabu Hercegovačke divizije, nije pronađena u arhivi.

45) Operacijski dnevnik štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP, k. 1143-A, dok. br. 7/8.

46) Isto.

47) Dnevni izvještaj borbene grupe »Heš« od 27. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, T-315, R-1544/1040-1042.

48) Operacijski dnevnik štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP, k. 1143, dok. br. 7/8.

49) 49) Isto.

50) 50) Isto.

51) Dnevni izvještaj pukovnika Heša sa 27. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, T-315, R-1544/1050-1051.

52) Operacijski dnevnik štaba Hercegovačke divizije, AVII, ANOP, k. 1143-A, dok. br. 7/8. Izvještaj Štaba 10. brigade od 27. XI 1943, Zbornik, Tom IV, k. 19, dok. br. 123.

53) Izvještaj pukovnika Heša, AVII, NjA, Mikroteka, Vašington, T-315, R-1544/1040--1042.

54) Zapovijest štaba Hercegovačke divizije od 28. XI 1943, Zbornik, Tom IV, k. 19, dok. br. 126.

55) Isto.

56) Zapovijest štaba Hercegovačke divizije od 28. XI 1943, Zbornik, tom IV, knj. 19, dok. 126. Radiogram štaba Hercegovačke divizije štabu 2. udarnog korpusa, AVII, ANOP-a k. 1146-1- reg. br. 12.

57) U izvještaju komande 2. oklopne armije gubici 7. SS divizije od 21 do 30.XI 1943. iznose: 2 of čira sa 18 podoficira i vojnika poginulo, ranjena 64 podoficira i vojnika i nestala 2 oficira. AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-196/7283. U divijskom izvještaju rađenom 30. XI 1943. neprijateljski gubici za ovih 5 dana ocijenjeni su na 250 folksdojčera i više četnika. Zbornik, tom III, knj. 6, dok. 129, dok pomenuta relacija navodi 279 njemačkih vojnika i 5 četnika.

58) .58) Izvještaj političkog komesara Hercegovačke divizije od 30. XI 1943. AVII, ANOP-a, k. 1143, reg. broj 6/1, Relacija štaba Hercegovačke divizije za period 14 — 30. XI 1943. Zbornik, tom IV, knj. 19, dok. 141.

59) Dnevni izvještaj od 25. XI 1943, AVII, NjA, Mikroteka, T-313, R-189/1416.

60) Isto, R-196/6910-11.

61) Borbena zapovijest komandanta 7. SS divizije od 2. XII 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vasington, T-313, R-190/0601.

62) Isto.

63) Dnevni izvještaj AVII, NjA, Mikroteka, Vasington, T-315, R-1543/1263-69.

64) Izvještaj štaba 10. brigade od 11. XII 1943, AVII, ANOP, k. 1147, reg. br. 13/3.

65) Izvještaj štaba 3. brigade u decembru (bez datuma), Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. br. 81.

66) Izvještaj štaba 10. brigade od 18. XII 1943. Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. broj 103; relacija domobranske 6. pješadijske divizije za decembar 1943, Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. br. 236.

67) Izvještaj komande 181. pješadijske divizije od 4. XII 1943, AVII, NjA, Mikroteka, Vasington, T-313, R-486/299.

68) Izvještaj štaba 10. brigade od 18. XII 1943, Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. br. 103.

69) Izvještaj komande 181. pješadijske divizije, AVII, NjA, Mikroteka, Vasington, T-313, R-1543/895.

70) U vodama ispred dubrovačke i bokokotorske obale 27. XI te 1. i 2. XII 1943. saveznički brodovi su izvršili nekoliko vatrenih prepada na objekte njemačke odbrane, AVII, ANDH. k. 106, reg. br. 1/8 i relacija domobranske komande 6. pješadijske divizije za decembar 1943, Zbornik, tom IV, knj. 20, br. 236.

71) Izvještaj štaba 2. brigade od 16. XII 1943, Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. br. 86. Brigada je imala 4 poginula i 4 ranjena borca.

72) Izvještaj štaba 3. brigade od decembra (bez datuma) 1943, Zbornik, tom IV,. knj. 20, dok. br. 81.

73) Zapovijest komande 181. divizije, AVII, NjA, Mikroteka, Vasington, T-315, R-1544/1276-7.

74) Izvještaj štaba 10. brigade od 12. XII 1943. Zbornik, tom IV, knj. 20, dok. br. 103.

75) Procjena situacije komande 181. pješadijske divizije od 13. XII 1943, AVII,. NjA, Mikroteka, Vasington, T-315, R-15441300-7.

76) Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143-A, reg. br. 7/8..

IV DIO

KONAČNO OSLOBOĐENJE HERCEGOVINE I DUBROVAČKOG PODRUČJA

(1. IX 1944 — 5. III 1945)

Vojnopolitička situacija

Realni uslovi za konačno oslobođenje širih oblasti, pa i Hercegovine, stvoreni su krajem ljeta 1944. godine. Opšti i frontalni poraz nacističke Njemačke na oba glavna saveznička fronta, i udarci narastajućih snaga NOP-a u temelju su podrili okupacioni sistem na jugoslovenskom ratištu.

U to vrijeme najznačajniju bitku Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije vodila je pobjedonosno na teritoriji Srbije, nezadrživim prodiranjem prema Beogradu, u susret sovjetskim trupama koje su se približavale kroz Rumuniju. Narodni ustanak i rušenje fašističke vlade u Bukureštu 23. avgusta 1944. godine prisilili su Adolfa Hitlera da, tri dana kasnije (26 avgusta) izda naređenje za početak povlačenja sa Balkana.

Direktna posljedica takvog ratnog preloma bilo je razrjeđivanje okupacionih snaga u unutrašnjosti jugoslovenskog ratišta s ciljem da se zatvore nastale breše u njemačkom frontu prema Rumuniji i Bugarskoj, u kojima je 8. septembra takođe kapitulirao fašistički režim. U takvoj opštoj, naglo nastaloj krizi na Balkanu, njemački okupator je obustavio svoju napadnu operaciju »Rübezahl«, posljednju na operativnom području 2. udarnog korpusa; ova operacija je poznata u našoj istoriografiji kao durmitorska operacija. Na taj način su oslobođene dvije elitne njemačke divizije (1. brdska i 7. SS), pa su užurbano pomjerene u istočnu Srbiju.

Prenošenje težišta odbrane njemačke Komande Jugoistoka (Grupa armija »F« — Heeresgruppe »F«) sa egejske, jonske i jadranske obale prema istočnim granicama Jugoslavije, gdje se od Strumice do Tise na brzu ruku uspostavljao novi odbrambeni front, oslabilo je snage ne samo na obali, nego i u unutrašnjosti poluostrva. Njemačka komanda Jugoistoka više nije raspolagala jakim operativnim rezervama. Dalje slabljenje njemačkih garnizona u Bosni i Hercegovini, južnoj Hrvatskoj i Crnoj Gori proisteklo je iz težnje njemačkog komandovanja da, pojačanjima iz dubine, ojača i održi neposredno ugroženu odbranu jadranske obale; činila je to s ciljem da zaštiti i obezbijedi sigurnost desnog boka svojih snaga za vrijeme povlačenja sa Balkana.

Kriza okupacionog sistema u središnjem dijelu jugoslovenskog ratišta, koja je nastala krajem ljeta i u jesen 1944. godine, dobro je iskorišćena od strane 2, 3, 5. i 8. udarnog korpusa NOVJ. Njihove napadne operacije u ovom periodu, koordinirane od Vrhovnog štaba, donijele su krupne uspjehe u tučenju oslabljenih neprijateljevih garnizona i, posebno, moralno podrivenih kolaboracionista. Stvorene su nove i proširene postojeće oslobođene teritorije u zapadnoj i istočnoj Bosni, kao i u Hercegovini; one su se, u međusobnoj povezanosti, naslanjale na susjedne u Hrvatskoj i u Crnoj Gori.

To je omogućilo dalji i brži razvoj, pored oružanih snaga i svih drugih političkih faktora, narodnooslobodilačkog pokreta. Kao izraz takvog moralno-političkog stanja oslobođeno je više od trideset novih gradova i varošica u Bosni i Hercegovini, među kojima su bili Prijedor, Tuzla i Gacko (najznačajniji uspjesi u septembru), a Travnik, Livno, Bileća i Trebinje — u oktobru mjesecu.

Narastanje Pokreta i konsolidaciju oslobođene teritorije, između ostalog, označavale su sreske, i okružne konferencije; na njima su izabirani delegati za oblasne skupštine narodnooslobodilačke vlasti i oblasne konferencije Narodnooslobodilačkog fronta, koje su održane avgusta i septembra u sve tri oblasti. Taj čin je praktično predstavljalo razdvajanje funkcija organa vlasti od funkcija političke organizacije na gotovo svim stepenima, a sve je to dovelo do većeg priliva novih boraca iz novooslobođenih krajeva. Oni su popunili postojeće i omogućili formiranje novih brigada širom Bosne i Hercegovine.

I pored odlaska dijela snaga njemačke 2. oklopne armije u istočnu Srbiju, u Hercegovini, na Dubrovačkom i Makarskom primorju bile su i dalje stacionirane krupne jedinice ove njemačke armije, postavljene na jadranskom frontu od Valone do Rijeke. Njeno neretvljansko težište posjedao je najjači njemački 5. SS korpus, čija je Komanda stalno boravila u okolini Mostara (najduže u selu Lise kod Lištice)! Peti SS korpus je u Hercegovini — i na nju naslonjenom obalskom pojasu srednje i južne Dalmacije — raspolagao sa dvije do tri njemačke divizije i skoro isto toliko jedinica četničkih i ustaško-domobranskih snaga. A na istom prostoru borile su se skoro pet ili šest puta manje snage NOV i POJ.

Vojnički uspjesi Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i opšti po litički uspjesi narodnooslobodilačkog pokreta doveli su u najdublju krizu kolaboracionističke vojne i političke formacije u zemlji. Suočene sa pred stojećim i skorim oslobođenjem zemlje, one su, sve više, uviđale nemi novnost sopstvene propasti zbog služenja Trećem Rajhu. I sve kom binacije o mogućnosti »preživljavanja« prelaskom u službu novih go spodara (a takve iluzije su uporno pothranjivane od strane reakcio narnih krugova na zapadu), poslije sporazuma Tito — Šubašić 16. juna — i priznanja tog sporazuma i vlade Šubašića od strane Velike Britanije, SSSR-a i SAD pale su u vodu. Kolaboracioniste je zato zahvatila panika i rasulo. Reakcionarni krugovi na zapadu bili su, međutim, samo promi jenili taktiku. Da bi osigurali svoje interese u Jugoslaviji, bili su spremni da žrtvuju najkompromitovanije kolaboracioniste, Nedića, Pavelića, Rupnika i Dražu Mihailovića i, pod novim firmama, preuzmu dio njihovih oružanih formacija. Bilo je, takođe, planirano da. se one tobožnjim pučevima odcijepe od Dražinih, Pavelićevih ili Rupnikovih formacija i, nezavisno od NOP-a, »priključe saveznicima«. ^l

U tom cilju i u duhu politike na više kolosjeka, vršeno je užurbano objedinjavanje svih ostataka bivših građanskih partija. Kralj je 29. avgusta i sam javno osudio Dražu Mihailovića zbog sardnje sa okupatorom i ukazom mu oduzeo vrhovnu komandu, priznajući maršala Jugoslavije Josipa Broza Tita za jedinog »vođu jugoslovenskih snaga otpora« o čemu je i odluka bila donesena, na sastanku Tita i Šubašića 16. avgusta 1944. godine na Visu. To, međutim, ništa nije smetalo da vlada SAD istovremeno, slanjem svoje separatne misije u četničku Vrhovnu komandu obnovi kontakte sa Dražom Mihailovićem.

Kolaboracionistički četnički pokret Draže Mihailovića odsudno se angažovao da se održi u istočnoj Hercegovini i Dubrovačkom primorju, kao mostobranu. Tamo je namjeravao da, po povlačenju okupatora, prihvati kraljevsku »vojsku van otadžbine« i stvori operacijsku osnovicu za dalji pohod kontrarevolucije i njen opstanak u novim uslovima. Grčevito je sprovođena zato takva ideja i poslije krajnje uzdrmanih vojnopolitičkih pozicija četništva u zemlji kad je, i kod saveznika već obznanjen, taj goli kolaboracionizam. Draža Mihailović je, krajem ljeta 1944. godine, pojačao svoje snage u Hercegovini, upućivanjem pojačanja iz Sandžaka i istočne Bosne. Tamo je, početkom septembra pristigla njegova Grupa jurišnih korpusa, koja je, uključivanjem hercegovačkih četnika, brojala i više od 4.000 ljudi. Međutim, naporedo s praksom Draže Mihailovića, da nastavi saradnju sa njemačkim okupatorom, Komanda ove Grupe jurišnih korpusa proklamuje i ostvaruje drugu varijantu politike i borbe za spašavanje četništva. Ovo novo četničko vodstvo u Hercegovini proglašava sebe za »Nezavisnu grupu nacionalnog otpora jugoslovenske vojske u Otadžbini«. Čini to s ciljem da, simboličnim napadom na okupatora u vrijeme njegovog povlačenja iz južne Hercegovine i Dubrovačkog primorja, rehabilituje svoje »nezavisne snage« kod zapadnih saveznika i, na taj način, osigura njihovo priznanje i vojničku pomoć i umiješa se u političko uređenje Federativne Jugoslavije.

Ova lukava kontrarevolucionarna četnička namjera, smišljena u reakcionarnim emigrantskim krugovima Kaira i Londona, na čelu sa dvoličnim ekskraljem Petrom II — a podržavana od međunarodne reakcije — predstavljala je opasnost koja se mogla izroditi u dalje teškoće u među-savezničkim odnosima oko političkog uređenja nove Jugoslavije. Tokom septembra i oktobra 29. divizija je, uz pomoć dijelova Primorske operativne grupe 2. udarnog korpusa, snažno potukla i protjerala iz Hercegovine prema istočnoj Bosni ostatke četnika »Nezavisne grupe nacionalnog otpora«. Na taj način pokopani su planovi i ove kontrarevolucionarne igre četništva i njegovih pokrovitelja.

Slično četničkom, u ovo vrijeme javlja se i snažno previranje među ustaško-domobranskim kolaboracionistima. Izgubivši i poslednju iluziju o pobjedi njemačkog nacizma, ustaški pokret je sada, u sve većem osloncu na desne krugove iz Hrvatske seljačke stranke, težio da se što duže održi u Hercegovini. Kao jedinu mogućnost da preživi poraženog gospodara, video je u svojoj spremnosti da umjesto Hitleru i Trećem Rajhu služi reakcionarnim krugovima Zapada. Takva politička strujanja postojala su i u vladajućem vrhu ustaške države. Početkom septembra 1944. godine članovi najužeg ustaškog vodstva (Lorković, Budak i Vokić), posjetili su zajedno sa nadbiskupom Stepincem, Rim i tamo pregovarali sa anglo-američkim predstavnicima; rezultati tih pregovora, međutim, nisu poznati.

Krajem avgusta 1944. godine jedinice NOV i POJ, pošto su prebrodile letnji ciklus neprijateljevih zamašnih napada, održavale su u Hercegovini tri stabilne slobodne teritorije. Najprostraniju, u središnjem dijelu istočne Hercegovine, između njemačkih i kolaboracionističkih garnizona u Gacku, Nevesinju, Stocu, Ravnom, Trebinju i Bileći, održavala je 29. divizija. Istočnohercegovačka oslobođena teritorija se čvrsto i stalno naslanjala na susjedni crnogorski oslobođeni prostor Banjana, Golije i Pive. U sjeverozapadnoj Hercegovini, u sklopu zapadnobosanske oslobođene teritorije, postojala je oslobođena teritorija sa središtem u Prozoru. Ona je zahvatila čitav tadašnji prozorski srez i veliki dio konjičkog, zapadno od željezničke pruge Ivan-sedlo — Konjic — Rama. Ovu teritoriju je štitila ramska 17. udarna brigada iz sastava 10. udarne divizije. Osloncem na oslobođeno Biokovo, Ljubuški NOP bataljon je održavao neveliku slobodnu teritoriju u zapadnoj Hercegovini sa središtem u selu Bijači. I u drugim dijelovima Hercegovine (Župa konjička, Bobani, Borac, prostor Hutovo blato — donji tok Bregave kao i u Dubravama), bez obzira što na njima nije bilo stalne prisutnosti jačih oslobodilačkih snaga, postojale su slobodne ili poluoslobođene prostorije na kojima su funkcionisali organi narodnooslobodilačke vlasti.

Međutim, vojnički, teroristički, propagandni i svakovrsni drugi pritisak višestruko nadmoćnih neprijatelja, ispoljen u serijama napada tokom ljeta 1944. godine, kočio je na operativnom području 29. divizije politički i vojnički razvoj narodnooslobodilačkog pokreta. Tome su, u velikoj mjeri, doprinosili i jedni i drugi kolaboracionisti; među njima su se posebno, svojom žilavošću, isticali hercegovački četnici. Ispod skuta nacističkog okupatora vješto su zaslijepljivali jedan dio srpskog stanovništva i održavali ga na putu neprijateljstva ili pasivnosti prema NOP-u. Postulati njihove politike i propagande bili su zasnovani na uvjeravanju da su zapadni saveznici garancija njihove konačne pobjede i opstanka srpskog naroda, i da se treba samo održati do njihovog neminovnog iskrcavanja i povratka kralja Petra II u zemlju. Takvim osvjetljavanjem događaja tumačili su i Sporazum Tito — Šubašić — kao igru saveznika za njihovo brže i lakše pristizanje na jugoslovensko podneblje.

Potpuniji poraz kolaboracionističkoj izdaji, u prvom redu kao vojnoj organizaciji, bilo je moguće postići samo sa snažnim tučenjem okupatora i čišćenjem njegovih garnizona, jer samo uz njegovu pomoć i zaštitu, mogla se jati ti i održavati tako opasna politika i vojska.

Još od sredine ljeta, naporedo sa daljim nastupanjem savezničkih armija kroz Italiju, poslije oslobođenja Rima (4. juna), njemački 5. SS korpus je pojačavao svoje snage na samoj jadranskoj obali. Da bi to postigao do kraja avgusta je, u tu svrhu, jako oslabio ili potpuno napustio svoje dublje garnizone; među prvima evakuisao je 1. septembra, posadu Gacka. Ali, on je nastojao da, tako oslabljenu pozadinu svog jadranskog fronta u gornjoj Hercegovini, osigura jedinicama četničkog Nevesinjskog korpusa i dijelovima domobranskog milicijskog 9. posadnog zdruga. Već 6. septembra na ovaj prostor pristižu kolaboracionistička pojačanja, dijelovi pomenute četničke Grupe jurišnih korpusa iz istočne Bosne i Sandžaka, pa se to moglo povezati sa okupatorovim opštim planom za pregrupaciju snaga.

Tokom oktobra nastupila je još povoljnija situacija za razmah 29. divizije i svih snaga narodnooslobodilačkog pokreta na njenom operativnom području. Sredinom istog mjeseca trebao je da započne po naređenju od njemačke Vrhovne komande, 9. oktobra planska evakuacija jadranske obale. To je učinjeno s ciljem da se uspostavi stabilnija odbrana užem frontu »Zelene linije«, koji se protezao od Velebita i Sinja, preko Knina, Livna, Lištice, Bune, Nevesinja i Gacka pa, dalje koritom Drine, na sjever — kroz Srem, na Dunav. Njemački plan za povlačenje sa jadranske obale prikriven je nazivom »Jesenja bura« (»Herbstgewitter«).

Iako štab 29. divizije nije mogao dokučiti operativne planove i radnje njemačkih komandi on je, rukovođen direktivama Vrhovnog štaba NOV i POJ i — neposredno kroz to pomognut snagama 2. i 8. udarnog korpusa — , na najbolji način koristio pometnju koja je nastala u neprijatelje-vim redovima.

XIII Glava

OSLOBOĐENJE GACKA, BILEĆE I TREBINJA. PORAZ ČETNIČKE GRUPE JURIŠNIH KORPUSA

Početkom septembra 1944. godine neprijateljeve snage, na operativnom području 29. divizije, zadržale su raniju jačinu; pri tome je legionarska 369. divizija ojačala odbranu jadranske obale slabeći garnizone u dubini teritorije. Zamorene u neuspješnim ljetnim bojevima i pritisnute psihozom neizvjesne sutrašnjice, a moralno podrivene, jedinice okupatora su se zavukle u svoje garnizone i utvrđene položaje. Slično njima i dijeleći sudbinu nacističkih gospodara, postupale su i ustaško-domobranske formacije. Najviše — i skupa — brinule su se da održe priobalne i neretvljanske komunikacije, očekujući izvlačenje u bezbjedniji dio ratišta. Četničke vođe u Hercegovini bjesomučno su sprovodile mobilizaciju i okupljale svoje demoralisane jedinice. U očiglednom i uveliko započetom povlačenju njemačkih zaštitnika, četnici su upinjali sve snage da se održe pred narastajućom snagom NOP-a; željeli su očito da zagospodare hercegovačkim prostorom kojeg je okupator već napuštao.

Tek su okončani iscrpljujući bojevi, vođeni tokom jula i avgusta (jedinicama je bio neophodan makar i kraći borbeni predah), a 29. divizija je morala da nastavi dalje naprezanje — sada protiv do tad najveće četničke najezde u Hercegovini. Početkom septembra, kad su nastupili najpovoljniji uslovi za tučenje oslabljenog okupatora, prihvaćena je i teška jednomjesečna borba sa četničkom Grupom jurišnih korpusa; njenim završetkom 29. divizija je konačno očistila svoje operativno područje od četničke vojske.

Oslobođenje Gacka

Njemački garnizon u Gacku, do tad sveden na četu pješadije sa 8. baterijom 369. artiljerijskog puka,¹) užurbano je napustio Gacko i, po noći 1/2. septembra, otputovao autokolonom prema Nevesinju i Mostaru. Ovima se priključila i Gatačka četa (milicinara) 3. bojne 9. posadnog zdruga, zajedno sa organima ustaške vlasti i žandarmerijskom posadom NDH. Odbranu Gacka je preuzela četnička Gatačka brigada sa oko 250 ljudi, čiji se drugi dio zatekao u borbama kod Kalinovika.²¹ Preostala glavnina navedenog 3. milicijskog bataljona sa oko 450 milicionara zadržala se u rejonu sela Kule Fazlagić, orijentisana na odbranu. U jutarnjim satima, 1. septembra, na putu od Međulića za Gacko, gdje je bio pozvan u vezi sa evakuacijom legionarskog garnizona, ubijen je ustaški satnik Džemo Tanović, komandant 3. milicijskog bataljona.³ To su izveli simpatizeri NOP-a kao signal za šire opredeljenje stanovništva iz naselja Kule Fazlagić prema narodnooslobodilačkom pokretu.

Pošto je saznao za evakuaciju legionarskog garnizona, štab 11. brigade (s. Vratkovići) se odlučio za nastupanje pa je, 1. septembra u 17 sati, krenuo svoja tri bataljona od Dobrelja i Stepena prema Gacku. Po dostizanju rejona Lipnik — Samobor, gdje su potvrđena ranija obavještenja, naređen je napad na četničku odbranu u rejonu Miholjače, Avtovac, Gacko. Oko 23 sata otpočeo je napad 2. i 3. bataljona od Mulja na Miholjače u sadejstvu sa 1. bataljonom, koji je od Samobora, ispod Avtovca, nastupao ka Lazarićima. Četvrti bataljon je zadržan u rezervi kod Danica, da štiti pozadinu Brigade i motri na milicionarsku posadu u Kuli Fazlagić.

U dvočasovnoj noćnoj borbi jedinice 11. brigade su savladale četnički otpor kod Miholjače i Lazarića i, njihovim gonjenjem prema Nadimcima, konačno oslobodile Gacko, štiteći ga sa dva bataljona na položajima kod Višnjeva i Rudog Polja. U ovoj borbi izbačeno je iz stroja 9 četnika, a jedinice 11. brigade su imale 5 ranjenih.⁴

Radi podrške odbrani Gacka, noću 1/2. septembra oko 400 četnika Nevesinjske brigade napali su 1. bataljon 12. brigade u rejonu Mucalovići, Džinova Mahala. Dolazeći od Biograda, četnici su prevarom savladali stražarsko osiguranje i iznenadili Bataljon na noćištu. Protivnapadom napadnutog i tek pristiglog 2. bataljona, kao i Izviđačkog voda Brigade, neprijatelj je odbačen (uz tri ubijena i više ranjenih, a u 1. bataljonu su 2 borca poginula.* ⁵

*) Borce — stražare Vidoja Kisu iz Žabice i Milana Sorajića iz Dubočice četnici su obmanom zarobili i masakrirali na stražarskom mjestu.

Događajima kod Gacka i Nevesinja priključio se napad 10. brigade na četnički garnizon u Bileći. Ova brigada je, takođe noću 1/2. septembra, radi daljeg vezivanja garnizona, izvršila snažan prepad na oko 1000 četnika Bilećke brigade, dobro utvrđenih u gradskom čvorištu. Prepad je počeo u 4 sata 2. septembra uz podršku Artiljerijskog odjeljenja. Pet bataljona 10. brigade, sa pridatim 2. bataljonom 12. brigade, savladali su neprijateljevu spoljnu odbranu, osim utvrđenja na Modropcu i Hadži-begovu brdu. Prodorom od Ćurjena i Vlahinje nastavljena je borba na ivici grada, da bi, po postizanju cilja, bila prekinuta izvlačenjem jedinica na polazne položaje. Četnici su imali 6 ubijenih i 16 ranjenih, a 10. brigada — 9 poginulih i 10 ranjenih.⁶ Od četničke minobacačke vatre kod Vlahinje su poginuli članovi štaba 4. bataljona: Radovan Simović iz Bogojević Sela, politički komesar, Vaso Okiljević iz Platice, zamjenik komandanta i Cvijeta Milosav iz Srđana, referent saniteta.** Poslije ovog snažnog prepada, bilećki četnici nisu za duže vrijeme smogli snage da se udalje iz utvrđenog grada.

**) U ovoj borbi još su poginuli iz 10. brigade: vodnici — Novak Doder iz Obješenika i Luka Omrčina iz Udovčića i borci — Risto Lero iz Čepelice i Danilo Golijanin iz Zaloma.

Nakon paralizovanja bilećkog garnizona, štab 29. divizije je, 2. septembra, od Bileće odvojio dva bataljona i pridao ih 11. brigadi za snažnije osiguranje oslobođenog Gacka. Prema Gacku je takođe upućena i 2. brigada (bez 3. bataljona) Talijanske partizanske divizije »Garibaldi«, koja je, 2. septembra, pristigla iz Crne Gore kod Bileće i — po odluci štaba 2. udarnog korpusa — pridata 29. diviziji. Jedan talijanski bataljon je zadržan u Trnovici kod Bileće za ojačanje 10. brigade.⁷ U odbranu Gacka uključeno je i divizijsko Artiljerijsko odjeljenje. Ovakva odlučnost u mjerama za odbranu Gacka bila je i blagovremena — za dalje održanje prvog, konačno oslobođenog grada u Hercegovini.

Naporedo sa hitnim grupisanjem prema gatačkom prostoru ostvaren je i brz manevar grupe bataljona od Stoca prema Trebinju. Prvi i 4. bataljon 13. brigade pokrenuti su od Kubatovine i Drvenice da bi, narednog dana — (2. septembra), dostigli rejon Janjac — Vlasače; odatle su, zajedno sa bataljonom »Rade Pravica«, koji se i pod rukovodstvom zamjenika komandanta 13. brigade Miloradom Kujačićom, izvršili snažan pritisak na trebinjski garnizon s ciljem da parališu njegov napad, koji je započet 1. septembra. Napad je išao pravcem Lastva — Viluse, i suzbijali su ga dijelovi 2. dalmatinske proleterske brigade. Prepadom, u noći 3/4. septembra, na neprijateljeve posade kod Dražin Dola i na kasarnu »Hrupjela«, koji je ostvaren od tvrđave Kličanj, uzbunjen je garnizon u Trebinju. U toku naredna dva dana ovi bataljoni su nastavili pritisak progoneći četničke posade na prostoru Matijevina — Mosko — Jasen. Tu je, 4. septembra poginuo jedan borac 1. bataljona 13. brigade.* Po suzbijanju neprijateljevog napada iz Trebinja prema Vilusima, bataljoni 13. brigade su se, 6. septembra, vratili na svoje ranije položaje kod Stoca.^*

*) Kod s. Šćenice u Ljubomiru poginuo je borac Hasan Dono iz Pješivca.

Do 5. septembra Divizija je obrazovala svoje težište od tri brigade na gatačko-nevesinjskom sektoru i, njihovim rasporedom na području Čemerno — Fojnica (11. brigada), Drežanj — Trusina (12. brigada) i, sa rezervom (2. talijanska brigada) u Gatačkom polju, osigurala odbranu oslobođenog Gacka i okolne teritorije. Ovu stabilnost u gornjoj Hercegovini podržavale su 10. i 13. brigada sa Južnohercegovačkim NOP odredom — vezivanjem garnizona u Bileći, Stocu i Trebinju.

Još povoljnija situacija je nastala 4. septembra, kada je bez borbe kapitulirala milicijska odbrana u naseljima Kule Fazlagić. Veći dio milicionara 3. bojne 9. posadnog zdruga povukao se u prostor pl. Babe i Bjelašnice, odakle su se, kasnije, dijelom vratili ili priključili neprijatelju u Nevesinju. Odmah po oslobođenju, iz ovih sela u jedinice 29. divizije pristupila su 34 omladinca.⁹ Potpuno oslobođenje Gatačkog polja imalo je veliki značaj i zbog toga što je omogućilo da se u njemu, već 7. septembra, uspostavi letilište i otpočne neposredni aviodotur savezničke vojne pomoći 29. diviziji. Preko gatačkog aerodroma, istovremeno, odmah je započela evakuacija oko 400 ranjenika i bolesnih boraca u bolničke baze u Italiji. Tu su bili prikupljeni, pored ranjenih boraca 29. divizije i borci iz 12. udarnog korpusa, 6. proleterske divizije (ličke), kao i oni iz Primorske operativne grupe.¹⁰ Tako je oslobođeno Gacko ubrzo postalo središte svestrane aktivnosti Narodnooslobodilačkog pokreta. Slobodni grad je omogućio efikasniji rad rukovodećih organa svih društveno-političkih organizacija Hercegovine. Gacko je, 17. i 19. septembra, bio domaćin narodnih predstavnika iz svih krajeva Hercegovine, koji su, na svojoj skupštini, izabrali Oblasni narodnooslobodilački odbor a, dva dana kasnije, zasijedala je Oblasna skupština narodnooslobodilačkog fronta i birala svoj Izvršni odbor.¹¹

Od 5. do 9. septembra 11. brigada je, potiskujući oko 500 četnika Gatačke brigade od Bodežišta i Nadinića prema Plužinama, ovladala prostorom Mjedenik — Slivlja — Kokorina.** U oštroj borbi sa ovim neprijateljem smrtno je ranjen kod St. Fojnice, 5. septembra, Borisa Andrić iz Davidovića, komandir čete 3. bataljona.¹²

**) Kod Brajčevića, 4. septembra, poginuo je borac 11. brigade Žarko Sudar iz Baćevića.

Uspjeh 11. brigade u Površi podržavala je i susjedna 12. brigada na nevesinjskom pravcu svojim aktivnim dejstvom protiv 800 četnika Nevesinjske i Jurišne brigade. Ovi četnici su odbranom Nevesinjskog polja vršili ulogu predstraže inače pasivnog legionarskog garnizona u Nevesinju koji je brojao oko 500 ljudi. Pošto je 4. septembra očistila četničke posade iz Zaloma i Krekavica (uz dva poginula*** i dva ranjena), 12. brigada je držala položaj Ljeskov Dub — Drežanj — Trusina i povezala front — desno sa Jedanaestom, a lijevo sa 13. brigadom na Hrgudu.¹³ Ovako stabilizovani raspored jedinica predstavljao je sigurnu zaštitu gornjohercegovačke oslobođene teritorije sa središtem u Gacku.

**) Kod Brajčevića, 4. septembra, poginuo je borac 11. brigade Žarko Sudar iz Baćevića.

Odbijanje napada glavnine četničke Grupe jurišnih korpusa i njeno izvlačenje prema Trebinju

Po odluci Draže Mihailovića 18. jula 1944. godine u Rudom je obrazovana Grupa jurišnih korpusa i odmah joj je postavljen zadatak: da zauzme dubrovačku obalu u vrijeme kada se očekivalo povlačenje okupatora.¹⁴ To je bila težnja za konačno realizovanje još krajem 1942. skrojenog četničkog plana za uspostavljanje primorskog mostobrana južno od ušća Neretve. Četnici su planirali da na mostobranu unište »unutrašnjeg neprijatelja«, tj. da istrijebe sve pripadnike NOP-a i muslimansko stanovništvo.

Za komandanta Grupe jurišnih korpusa postavljen je major Vojislav Lukačević, dotadašnji četnički komandant Sandžaka, poznat ponajviše kao organizator ratnih zločina i prisan prijatelj pukovnika Bejlija (W. S. Bailey), ranijeg šefa britanske vojne misije kod Draže Mihailovića. Još u februaru 1944. godine, kada se vraćao u London, Bejli je poveo Lukačevića i tamo ga uveo u visoke političke i vojne krugove Velike Britanije i emigrantske jugoslovenske vlade.¹⁵ Poslije tromjesečnog boravka u Londonu i Kairu, Lukačević se vratio u zemlju sa instrukcijama i zvanjem ađutanta kralja Petra II, što je, svakako, bio znak posebnog povjerenja. To je priznao i Draža Mihailović i povjerio mu komandu nad Prvom grupom jurišnih korpusa i ovaj vrlo važan zadatak. Po svemu sudeći Vojislav Lukačević je bio predodređen za novog četničkog vođu, a na scenu je stupio u momentu kada je Petar II javno (ali u stvari formalno) opozvao Dražu Mihailovića sa dužnosti načelnika štaba Vrhovne komande.

Lukačević je sa teškoćama prikupljao svoju vojsku po Sandžaku i istočnoj Bosni da bi se, 6. septembra, pojavio u Nevesinjskom polju u pratnji Pljevaljske brigade (oko 1000 četnika) i jednim bataljonom oko 100 četnika iz Foče. Kasnije je utvrđeno da je istovremeno na prostoru Miljevina — Kalinovik pripremao svoj »Bosanski korpus« u jačini od 6 — 700 četnika.¹⁶ Preuzimajući novu ulogu Lukačević je objavio da obrazuje četničku »Nezavisnu grupu nacionalnog otpora jugoslovenske vojske u Otadžbini«¹⁷ (u daljem NGNO), kao novog pokreta i nove politike među četnicima — o čemu je podučavan u Londonu i Kairu. Obznanio je kurs četničke borbe protiv okupatora. Činjenica da je i dalje izvršavao naređenja Draže Mihailovića i da je bio odbačen od Mihailovića tek kada je doživeo slom u borbama sa 29. divizijom u Hercegovini, navodi na zaključak da je NGNO bila nezvanično prihvaćena i od Draže Mihailovića; bila je to nova i, za saveznike jedino prihvatljiva, varijanta političke rehabilitacije.

Po dolasku u nevesinjski kraj Lukačević je obrazovao »Komandu operacija za Hercegovinu i južnu Dalmaciju«¹⁸ i stavio joj se na čelo. Na brzu ruku je naredio i organizovao opšti napad »za uništenje 29. divizije« pomoću dovedenih sandžačkih, istočnobosanskih i u Hercegovini preuzetih snaga Nevesinjskog i Trebinjskog korpusa. To je sve pokušao da ostvari pod okriljem i pomoću okupatorovih garnizona iz kojih se i dalje snabdjevao municijom, a u skladu sa naređenjem Draže Mihailovića od 28. avgusta, u kome je, pored ostalog, dobio i ovakav zadatak: »... ponavljam: 29. diviziju treba što pre razbiti i uništiti...«¹⁹) Suprotnim postupcima u praksi od onih koji su bili proklamovani programom NGNO, razgolićena je obmana kraljevskog ađutanta; tako je i otkrivena nova kontrarevolucionarna igra četništva.

U skladu sa direktivom Draže Mihailovića, Lukačević je 9. septembra naredio opšti napad »za uništenje 29. udarne divizije«. Zamislio je jednovremene udare svoje sjeverne i južne grupacije, koje su imale da uklješte i rasijeku snage Divizije. Sa sjevera su usmjerene tri korpusne kolone.

Od Jeleča preko Zelengore kretala se kolona u snazi do 800 četnika »Bosanskog korpusa«, od Kifina Sela je nastupao »Nevesinjski korpus« jačine oko 1.500 ljudi, a s ciljem da obje prodru u Gatačko polje i dalje, prema Bileći. »Mileševski korpus« (Pljevaljska brigada) je imao zadatak da svojim nastupanjem iz donjeg Nevesinjskog polja, pa preko Davidovića prema Planoj, olakša napad prethodnim kolonama. U susret sjevernoj, od Bileće, Korjenića i Grahova trebala je da istovremeno napada južna grupacija — Trebinjski korpus, ojačan Vučedolskom brigadom, sa oko 2.000 četnika.²⁰

U tri sata 9. septembra je preduzeo napad samo Nevesinjski korpus, dok je Mileševski zakasnio jedan, a Bosanski korpus dva dana — zbog zbrke koja je nastala među četničkim vođama oko proklamovane saradnje sa NOV i POJ i naređenog napada na 29. diviziju. Napad Trebinjskog korpusa, s juga, predviđen za jutro 11. septembra potpuno je izostao poslije neuspjeha glavnine u napadu prema Gacku i Planoj sa sjevera.²¹

Koristeći nadmoćnost, Nevesinjski korpus je, napadom preko Slivlja i obuhvatom od Ljeskova Duba i Dubljevića, uspio da u toku 9. septembra potisne tri bataljona, 11. brigade, koji su, vodeći zadržavajuću odbranu od Slivlja, Kokorine i Vrbovca, bili potisnuti na položaje Povezak (tt. 1414) — Ravni — Ruda Glavica. Narednog dana u zoru ispoljio se napad Mileševskog korpusa na položaje 12. brigade, od Slata do Džinove Mahale. U odlučnom protivnapadu 12. brigada je do kraja dana odbacila sandžačke četnike prema Brataču i Odžaku. Pri tome je izbačeno iz stroja oko 20 četnika, među ubijenim su bila i dva četnička komandanta bataljona. U borbi je poginula Vukasova Stijačić, iz s. Dobrog Duba, referent saniteta 2. bataljona 12. brigade.

Pošto je ojačao nevesinjski sektor sa dva bataljona 13. brigade, njihovim rokiranjem od Vlahovića prema Džinovoj Mahali i Jasenoj, štab 29. divizije je podstakao protivnapad i 11. brigade. Ona je 10. septembra, po privlačenju svog 1. bataljona od Čemerna, 3. bataljona 10. brigade i jednog Talijanskog bataljona iz Kule Fazlagić, preduzela protivnapad u Površi gatačkoj; tako je razbijen Nevesinjski korpus i započelo njegovo gonjenje preko Slivlja i Ljeskova Duba do Plužina.²² Time je ponovo bio uspostavljen raniji raspored snaga u Površi i prema Nevesinjskom polju.

Pomjeranjem 1. bataljona od Čemerna za protivnapad u Površi bio od 10. septembra je otkriven, pravac od Čemerna prema Gacku. Njim se neometano koristio četnički »Bosanski jurišni korpus«, te je ujutru, 11. septembra, izbio neposredno iznad Gacka, u čijoj blizini nije bilo borbenih jedinica. Tamo se zatekao pomoćnik načelnika štaba Divizije Drago Đukanović i odmah organizovao odbranu ugroženog grada. Sa oko 70 prikupljenih boraca iz čete OZN-e i grupom oficira i drugih naoružanih u Gacku, preduzeo je protivnapad na 5 — 600 četnika Kalinovačke i Fočanske brigade. Ovi, kao i drugi borci koji su tek prispjeli izvršili su smjeli juriš na četnike i uspjeli da ih odbiju od Gacka protjeraju preko Dražljeva u pravcu Zelengore. U borbi je ubijeno 7 četnika, a među njima i jedan komandant bataljona. Zaplijenjena su 2 puškomitraljeza, jedna mašinka, laki minobacač i 2 pištolja.²³ Povlačenjem prema Foči i Kalinoviku, poslije poraza kod Gacka, »Bosanski korpus« je nepovratno napustio dalje učešće u četničkoj grupaciji Vojislava Lukačevića.

Suočen sa neuspjehom u pokušaju da tuče 29. diviziju, Lukačević je smislio novi, lukav potez za rješenje nastale krize. Uputio je pismo komandantu 29. divizije i predložio, 11. septembra, sklapanje sporazuma o međusobnoj saradnji u daljoj borbi protiv okupatora.²⁴ Nadao se da će takvim pregovaranjem odstraniti, barem i privremeno, udarce 29. divizije i nekako se dočepati dubrovačke obale. Istovremeno je pripremao i prikupljao svoje kolebljive jedinice u nevesinjskom kraju za pokret prema moru pod parolom »Svi na doček Kralja«.

Podstaknut od Vrhovnog štaba NOV i POJ za razbijanje jače četničke grupacije na prostoru gornje Hercegovine i jugoistočne Bosne, štab 2. udarnog korpusa je 11. septembra naredio 29. diviziji da se u tom cilju najšire angažuje.²⁵ U duhu tog naređenja Divizija je do 19. septembra pojačala svoje pozicije u gornjoj Hercegovini i rasporedila snage ovako:

— 11. brigada, ojačana 3. bataljonom 10. brigade, na prostoru od Čemerna do Morina;

— 12. brigada na položajima od Dubljevića i Ljeskova Duba do Podgrađa;

— 13. brigada, ojačana sa 2. bataljonom 10. brigade, na liniji od Slata i Rogače, preko Džinove Mahale do Hrguda.

U pozadini povezanog fronta triju brigada u Gatačkom polju slobodnu teritoriju kontrolisala je 2. talijanska brigada Partizanske divizije »Garibaldi«.

Izvršavajući ovaj zadatak sve brigade su preduzele napade s ciljem da dalje rastroje četničke Grupe jurišnih korpusa. Uveče 13. septembra, napadom od Dubljevića i Podgrađa, 12. brigada je progonila četničke dijelove i ovladala prostorom Bratac — Kifino Selo — Plužine. Time je podržavala desnokrilnu, 11. brigadu, koja je, svojim napadima od 12. do 14. septembra, takođe očistila četničke dijelove na prostoru Morina i gonila ih prema pl. Crvnju i Ulogu. Na ovom pravcu ubijeno je 6 četnika a 6 ranjeno, dok je jedan borac poginuo* iz 11. brigade.²⁶

*) U borbi kod Dubljevića, 14. septembra, pao je omladinski rukovodilac 3. bataljona, Radoslav Gaćinović iz Meke Grude.

U toku 14. septembra 12. brigada je nastavila gonjenje četnika od Kifina Sela prema Nevesinju i Udrežnju. Istog dana, sa jednim danom zakašnjenja, u napad se uključila i 13. brigada, nastupajući od Zovog Dola i Džinove Mahale preko Biograda i — ovladala spoljnom odbranom (Odžak — Vilenjak) njemačkog garnizona u Nevesinju. Ova brigada je. proterujući četničke dijelove, zaplijenila arhivu četničke Pljevaljske brigade, zatim jedan laki minobacač sa 70 mina, te jedan mitraljez sa 500 metaka. Takođe, uništila je jedan njemački kamion i izvršila vatreni prepad po nevesinjskom garnizonu. Na svim napadnim pravcima četnici nisu pružali značajniji otpor; oni su odstupali sa položaja i sklanjali se u raznim pravcima.²⁷

Sjutradan se ispostavilo da je prisutna glavnina Lukačevićevih četnika neočekivano izmakla ispod udara tri hercegovačke brigade. Neočekivano u tome što je 13. brigada okasnila s napadom, pa je neprijatelj zbog toga stekao priliku da se, skoro neometan, izvuče iz Nevesinjskog polja, preko Udrežnja u pravcu Šćepan Krsta i dalje, prema Stocu.

Poslije neuspjelog napada prema Gacku, u kome je imao oko 50 ubijenih, Lukačević je, 13. septembra (u rejonu Kifina Sela), izdao zapovijest za probijanje prema moru, što je motivisano ovako: »U vezi spoljno-političke situacije i po naređenju Vrhovne komande ima se izvršiti koncentracija nacionalnih snaga u Primorju, od Neretve do Boke kotorske...« U istoj zapovijesti je svojim komandantima naredio da napadnu na jedinice 29. divizije.²⁸ Tako je naređivao kraljev ađutant, iako je, dva dana ranije, tražio od komandanta 29. divizije da uspostavi prijateljsku saradnju.

Pri izvlačenju iz Nevesinjskog polja Lukačević je raspolagao sa oko 2.000 četnika iz Pljevaljske, Nevesinjske, Gatačke i Fočanske brigade.²⁹ Koristeći okolnost razrijeđenosti snaga 29. divizije i nepridavanjem većeg značaja njegovom manevru od Nevesinja prema Trebinju, Lukačević se, dosta lako, probio u južnu Hercegovinu i tamo, skoro neometan, organizovao svoju aktivnost slijedećih desetak dana.

Poslije izvlačenja četničke glavnine iz nevesinjskog prostora, tri brigade 29. divizije su nastavile da čiste zaostale četničke grupice sa snaženjem pritiska na legionarski garnizon u Nevesinju. Do 16. septembra, goneći četničke ostatke, 11. brigada je, preko Uloga i Obija, izbila u Zagorje i oslobodila Kalinovik. Oko 200 četnika Kalinovičke brigade nije pružilo značajniji otpor — odstupili su u pravcu Miljevine. Pošto je tamo podstakla obnovu Kalinovičkog NOP odreda, 11. brigada se, po zadatku, vratila prema Nevesinju.³⁰

Za to vrijeme 12. i 13. brigada su vršile pritisak na garnizon u Nevesinju koga su držale u okruženju. Poslije prepada na garnizon, noću 14/15. septembra, 12. brigada je posjela položaje Krekovi — Kifino Selo — Bratac, a 13. brigada je, držeći položaje Bablja glava — Vilenjak — Bišina, odsjekla garnizon i prekinula njegovo komuniciranje prema Mostaru. Treći bataljon ove brigade uništio je u Bišini, 15. septembra, dva njemačka kamiona, ubio jednog četnika i zarobio dva legionara i 3 četnika. Od 15. do 21. septembra 12. brigada je kontrolisala donje Nevesinjsko polje i vodila više manjih borbi sa dijelovima legionarskog garnizona. Svakodnevno je trpila snažnu vatru desetine legionarskih topova i minobacača, od njih su poginula dva i ranjena dva borca. U šestodnevnim borbama 12. brigada je ubila 6, a ranila 5 legionara. Pošto je smijenjena od 11. brigade, 12. brigada se, po primljenom zadatku 21. septembra, uputila iz Nevesinjskog polja prema Bileći.³¹

U vremenu od 15. do 21. septembra u naslonu na 12. brigadu razvijala se aktivnost i 13. brigade u međuprostoru Nevesinje — Stolac — Domanovići i Blagaj. Njen 1. i 4. bataljon suzbili su 17. septembra kod Vilenjaka ispad legionarskih dijelova iz Nevesinja. Sa po jednom četom ovih bataljona porušen je u Rabini put Nevesinje — Mostar i, 18. septembra, izvršen prepad na legionarsku posadu u Bišini. U ovoj akciji je nestao jedan borac a 4 druga su bila ranjena. Narednog dana, 19. septembra, 1. i 4. bataljon su prodrli u dubravska sela i tamo, zajedno sa nešto ranije pristiglim 2. bataljonom, čistili i razoružavali posade milicijske 2. bojne 9. posadnog zdruga. Drugi i 4. bataljon, takođe su 21. septembra napali i, iz Bivoljeg Brda, protjerali posadu — 16. satniju 9. ustaškog djelatnog zdruga. Ovih 80 ustaša priključilo se jačoj posadi u Domanovićima, poslije borbe u kojoj su imali dvojicu ubijenih, dvojicu zarobljenih i trojicu ranjenih. Bez sopstvenih gubitaka, bataljoni 13. brigade zaplijenili su u ovoj borbi 7 pušaka, 1.000 metaka i 30 ćebadi. Ova akcija kod Bivolja Brda nadovezala se na sličan uspjeh 2. bataljona tri dana ranije — 18. septembra kod s. Lokve. Ovaj bataljon je odbacio, od Lokava prema Domanovićima, jaču kolonu legionara i nanio joj gubitke (tri ubijena i 2 zarobljena) uz plijen od 2 puškomitraljeza, tri puške, jedan pištolj i nešto sitnije opreme.³²

Uspješna aktivnost tri bataljona 13. brigade na prostoru Dubrava prekinuta je novim zadatkom; zbog toga su se bataljoni 21. septembra povratili iz Dubrava u rejon Hrgud — Vlahovići.

Za vrijeme težišne aktivnosti Divizije u gatačkom i nevesinjskom srezu, 10. brigada (bez 3. bataljona) je, od 2. do 21. septembra, blokadom četničkog garnizona u Bileći, uspješno obezbjeđivala oslobođenu teritoriju i pozadinu brigada koje su dejstvovale u gornjoj Hercegovini. Nije vodila zapaženije borbe. Takvu podršku glavnini pružao je i Južnohercegovački NOP odred — nizom uspješnih akcija na svojoj teritoriji, među kojima su neke i značajnije. Bataljon »Marko Mihić« je 1. septembra izvršio prepad na grupaciju do 400 četnika Stolačke i Ljubinjske brigade, koji su u s. Poplatu izvršavali predstražarsku ulogu garnizona u Stocu. U borbi je ubijen jedan, a ranjeno 5 četnika; posle toga su se partizani udaljili prema Burmazima. Ovog dana četnici su u Poplatu popalili 15 domova pripadnika NOP-a i strijeljali odobrnika Mitra Komnenovića.³³

Sljedećeg dana (2. septembra) u rejonu Poplata izvršena je razmjena zarobljenika između 29. divizije NOV i neprijateljske 369. divizije. Stab Južnohercegovačkog odreda je, tom prilikom za tri njemačka vojnika iz zatvora oslobodio šestoricu aktivista NOP.³⁴ Bataljoni »Dubravski« (2/13.) i »Marko Mihić«, zajedno su, 7. septembra, kod Aladinića i Domanovića napali dvije legionarsko-ustaške kolone i nanijeli im gubitke. Jedan legionar je bio zarobljen, zaplijenjen je jedan laki minobacač, 4 puške sa 750 metaka, te autobus sa 500 kg soli.³⁵

Još snažnije su se, 7. septembra, ispoljili bataljoni »Mihajlo Ćuzulan« i »Rade Pravica« — napadom na željezničku prugu Dubrovnik — Mostar u Popovu polju. Pošto su razorili kolosjek i prekinuli žičane veze, napali su na stanične posade u Poljicu i Jesenica Lugu. U Poljicu se nalazila 5. četa 1. bojne 9. posadnog zdruga u jačini od 38 domobrana, koji su prešli na stranu NOP-a sa naoružanjem (1 mitraljez, 1 puškomitraljez, 2 mašinke, 37 pušaka i 1.000 metaka). Zatim je uništena zgrada stanice sa saobraćajnim postrojenjima. Bataljon »Rade Pravica«, u istovremenom napadu, nije uspio da savlada sličnu posadu u stanici Jesenica Lug, ali je pri tom ranio tri domobrana.³⁶

Prerastanje južnohercegovačkog NOP odreda u 14. hercegovačku brigadu. Formiranje Juznohercegovačke operativne grupe

Značajni uspjesi oslobodilačkih snaga na operativnom području 29. divizije omogućili su i nametali njen dalji organizacioni i borbeni razvoj. Kao i do tada, to se moralo činiti u borbenom hodu i ubrzano, pogotovo krajem ljeta 1944. godine, kada su bitke za konačno oslobođenje postale veoma bliske.

Slijedeći raniju direktivu Vrhovnog komandanta NOV i POJ, štab 29. divizije je, 4. septembra, izdao naredbu za formiranje svoje po redu pete, 14. hercegovačke narodnooslobodilačke udarne brigade. Pošto je za osnovu nove jedinice uzet Južnohercegovački NOP odred, ovaj je, istovremeno, i rasformiran.³⁸ U sastav nove brigade uključen je već postojeći samostalni hercegovački 1. omladinski bataljon, formiran inicijativom USAOJ-a u Hercegovini. Pored Omladinskog, kao 1. bataljona Brigade, u nju su uključeni partizanski bataljoni »Marko Mihić«, »Mihajlo Ćuzulan« i »Rade Pravica« — kao 2, 3. i 4. bataljon. Dužnost komandnog dijela štaba 14. brigade preuzeli su rukovodioci: komandant Radovan Šakotić, narodni heroj, politički komesar Mirko Ignjatić, zamjenik komandanta Mile Vukalović i zamjenik političkog komesara Milan Miljo Milatović. Za načelnika štaba je imenovan Huso Alikalfić. Do 10. septembra završene su sve organizacione radnje, te je, ovog dana, počela borbeni život ova najmlađa hercegovačka brigada, poznata i pod imenom »omladinska«. Na dan formiranja njeni bataljoni su se zatekli: prvi — u Drvenici, drugi — u Kučinarima, treći — u Dubljanima, a četvrti — Dobromanima. Brigada je tada imala 465 ljudi. Time je Južnohercegovački NOP odred završio svoju dugu i slavnu borbenu tradiciju partizanskog ratovanja, u vrijeme kad je nastupila i situacija za konačno oslobođenje južne Hercegovine; u toj borbi on je, svojom žilavošću i vještinom, mnogo doprinjeo.

Poslije formiranja 14. brigade, otvorena je perspektiva za formiranje, pored 29-te i jezgra nove udarne divizije u Hercegovini. Takva odluka je donijeta 9. septembra, pa je štab 29. divizije obrazovao svoju Južnohercegovačku operativnu grupu, sastavljenu od 13. i 14. brigade, Sitničkog partizanskog bataljona i Bobanske partizanske čete. Za komandanta Juznohercegovačke operativne grupe naimenovan je Danilo Komnenović, za političkog komesara Špiro Srzentić, a Mustafa Dizdarević za načelnika štaba. Postavljanjem njenog štaba Grupa je od 10. septembra funkcionisala kao operativno-taktička formacija 29. divizije.³⁹ Poslije dvomjesečnog borbenog života, Južnohercegovačka operativna grupa je rasformirana 16. novembra, radi daljeg jačanja 29. divizije. To je bilo u skladu sa odlukom Vrhovnog štaba NOV i POJ — da se za završne operacije u oslobođenju zemlje podigne snaga postojećih divizija na 6 — 8.000 ljudi.

Prvi hercegovački Bataljon narodne zaštite formiran je pri Odsjeku za zaštitu naroda na dan 24. septembra u Divinu.⁴⁰ U Diviziji je, takođe, 9. septembra inicijativom i zalaganjem Sreskog komiteta KP za Konjic, obrazovan Konjički NOP odred, koji je, ubrzo, narastao na tri čete od 150 partizana.⁴¹ Osloncem na svoju bazu u Župi konjičkoj, Odred je razvio živu aktivnost u istočnom dijelu konjičkog sreza i, tako, ispunio prazninu koja je u ovom kraju operativnog područja Divizije nastala krajem aprila.

Radi razvijanja još uvijek neophodne partizanske aktivnosti i mobilizacije novih boraca, 16. septembra je obnovljen Kalinovički NOP odred, u jačini od 40 boraca; on će do kraja narednog mjeseca narasti u jedinicu od 130 ljudi.⁴² Konjički i Kalinovički NOP odredi naslanjali su se neposrednije na jedinice 11. hercegovačke brigade.

Pored ovih dostignuća u formiranju novih jedinica, od sredine septembra pokrenuta je u 29. diviziji i istovremena aktivnost na usavršavanju ustrojstva postojećih ali nedograđenih formacija. Po direktivi Vrhovnog štaba NOV i POJ težilo se što uspješnijoj modernizaciji i osavremenjivanju Divizije za očekujuće i sve složenije bojeve. Naročito je bila ispoljena težnja da se razviju tehnički rodovi (artiljerija, inžinjerija i jedinica veze) i specijalističke službe (intendantske, sanitetske i dr.).⁴³ Težilo se da se obrazuju kadrovi, koji bi mogli preuzeti tehnički savršenija borbena sredstva i opremu koja je trofejna ili je pristizala savezničkom vojnom pomoći.

Razvojno i organizacijsko usavršavanje operativnih jedinica pratila je slična aktivnost s ciljem da se unaprijedi teritorijalna vojna komponenta. Divizijska vojna oblast se razgranjavala sve većom ulogom vojnih područja i komandi mjesta. Sistem ovih ustanova i njihovih jedinica prekrivao je oslobođenu teritoriju, jačao joj stabilnost, kako u osiguranju tako i u funkciji snabdijevanja, privređivanja, mobilizacije ljudstva, saobraćaja, veza i, uopšte, uspostavljanja cjelovitosti vojnoteritorijalne podrške. Stalno narastajući snaga njene vojne pozadine prelivala se u sve jače operativno-borbene mogućnosti 29. divizije.

Oslobođenje Bileće i Trebinja. Slom Grupe jurišnik korpusa i četništva u Hercegovini

Poslije izvlačenja iz Nevesinjskog polja, glavnina četničke Grupe jurišnih korpusa probila se, 14. septembra, nebranjenim pravcem Šćepan Krst — Masline u s. Poplat (kod Stoca),⁴⁴ gdje su je prihvatili četnici Stolačke i Ljubinjske brigade koji su se tamo grupisali. Narastavši tu na oko 2.400 ljudi, četnička kolona je narednog jutra krenula preko Žegulje i Ljubinja u svom pokretu prema Ljubomiru kod Trebinja. U toku 15. septembra desetostruko nadmoćniji četnici su savladali odbranu 2. i 3. bataljona 14. brigade kod Poljica i Radoša i potisli ih prema Bančićima i Vlahovićima. U višečasovnoj oštroj borbi izbačeno je iz stroja do 30 četnika, a jedinice 14. brigade su imale 5 poginulih.* Tog dana kod Žegulje je smrtno ranjen i Mirko Miletić, komandant 2. bataljona 14. brigade.⁴⁵ Tek formirana i još ne prikupljena 14. brigada nije mogla spriječiti prodor nadmoćnih četnika, pa su se oni, 17. septembra, prikupili u rejonu Ljubomira i tamo povezali sa komandom Trebinjskog korpusa, koja je sve svoje jedinice potčinila Lukačevićevoj »Komandi operacija za Hercegovinu i južnu Dalmaciju«.⁴⁶

*) U borbama u rejonu Žegulje poginuli su borci 3. bataljona: Veljko Vukasović iz Žakova (Popovo polje), Ivan Tomić iz Mostarskog blata, Gašpar Hrg iz Ivaneca; (SR Hrvatska); iz 2. bataljona je pao desetar Dervo Šator iz s. Stanojevića (Dubrave).

Zadovoljni što su četnici na sebe preuzeli udarce 29. divizije, okupatorovi garnizoni u Nevesinju, Stocu i Trebinju su mirovali vodeći samo računa o svojoj neposrednoj odbrani. Na jadranskoj obali su pojačavali svoje položaje evakuacijom ostrvskih posada.

Još od oslobođenja Gacka, štab 29. divizije je pripremao napad na četnički garnizon u Bileći, koji je najviše ometao borbeni razmah njenih snaga. Poslije odbijanja napada četničke Grupe jurišnih korpusa kod Nevesinja i probijanja njene glavnine do Trebinja, ova zamisao je prerasla u najhitniju potrebu. Napad za oslobođenje Bileće naredio je i štab 2. udarnog korpusa, koji je, rukovođen direktivom Vrhovnog štaba, po oslobođenju Nikšića (18. septembra), mogao da usmjeri u pravcu jadranske obale i svoju Primorsku operativnu grupu naporedo i u neposrednom naslonu na 29. diviziju.⁴⁷

Štab 29. divizije je u ovom cilju, 20. septembra, naredio pregrupaciju svojih jedinica. Oslobođenje Bileće je povjerio 10. i 12. brigadi. Južnohercegovačka operativna grupa (13. i 14. brigada bez dva bataljona koji su ostavljeni prema Stocu), pristigla je do 24. septembra od Vlahovića kod Trebinja na liniju Zagora — Vrpolje — Jasen sa zadatkom da, u saradnji sa dijelovima 2. dalmatinske proleterske brigade u Korjenićima, spriječi svaku intervenciju neprijatelja od Trebinja prema Bileći i time osigura napad za oslobođenje ovog grada. Kontrolu prostora pl. Sitnice i dalje je vršio Sitnički partizanski bataljon.⁴⁸ Prisustvo i borba dva bataljona 2. dalmatinske proleterske brigade još od 10. septembra na prostoru Šume trebinjske, Bobana i Popova polja, udruženih sa Dubrovačkim NOP odredom i Bobanskom partizanskom četom, znatno je olakšavalo zadatak Južnohercegovačkoj operativnoj grupi.

Međutim, za vrijeme ovog pregrupisavanja i priprema snaga 29. divizije za napad na bilećki garnizon u rejonu Trebinja, desili su se događaji koji su olakšali ostvarenje ciljeva 29. divizije i Primorske operativne grupe. Lukačevićeva Grupa jurišnih korpusa, sada sastavljena od novoimenovanog Sjevernohercegovačkog i Južnohercegovačkog korpusa u jačini oko 4.000 četnika,⁴⁹ preduzela je 21. septembra napad na legionarske i ustaško-domobranske posade na prostoru Trebinje, Hum, Poljice. Ovoga dana četnici su bez borbe jednovremeno razoružali niz manjih posada oko Trebinja i duž željezničke pruge u Šumi. Ušli su kao dojučerašnji saveznici među posade a zatim, potezanjem oružja, razoružali iznenađene legionare, ustaše i domobrane. Četnici su, na ovaj način, zarobili oko 350 legionara, žandara, italijanskih fašista i domobrana i lako došli do njihovog naoružanja: 2 tenka, 3 topa, 1 oklopni voz, 8 minobacača, 50 automatskih oruđa, veće količine pušaka i municije.⁵⁰

Ohrabren uspjehom svoga lukavstva, Lukačević je, 22. septembra u 18,30 sati, postavio ultimatum njemačkom pukovniku Fišeru, komandantu legionarskog 369. puka za predaju garnizona u Trebinju. Pošto je Fišer odbio ultimatum, oko 2.000 četnika (drugi su bili na zadacima osiguranja) prešlo je u 21 sat istog dana u napad na već okruženi grad. Garnizon je odbio ovaj napad, kao i slijedeće, koji su ponovljeni u noći između 23/24. i 24/25. septembra.⁵¹ Najmanje dvostruko brojno nadmoćniji, četnici nisu u tri noćna napada izbacili iz stroja ni jednog branioca, što najbolje potvrđuje da je to sve teklo samo u znaku opšte paljbe i moralnog pritiska⁵² Od dojučerašnjih saradnika, jednim naređenjem, četnici se nisu mogli preobraziti u neprijatelje okupatora koji bi bili spremni da se više založe.

Poslije neuspjeha u napadu, među Lukačevićevim četnicima došlo je do krize i to je bio početak njihovog potpunog poraza. Od Dubrovnika je, 25. septembra, intervenisao ojačani 3. bataljon 750. puka njemačke 118. lovačke divizije koji je, po dolasku od Metkovića, razbio četnička osiguranja na Radovan — ždrijelu i probio se od Dubrovnika u pomoć garnizonu u Trebinju koji su četnici držali u okruženju.⁵³ Istog dana, sticajem okolnosti, ispoljen je pritisak na četnike od Južnohercegovacke operativne grupe i dijelova 2. dalmatinske proleterske brigade, iz pravca Ljubomira i Korjenića, pa je, u rejonu Trebinja, nastala posebna situacija — jednovremeni sudar između tri prisutne vojne grupacije: snaga NOVJ, okupatora i četnika Vojislava Lukačevića.

Ispred Južnohercegovacke operativne grupe, sjeverno od Trebinja, zatečeno je oko 1.000 četnika Trebinjske, Bilećke i Stolačke brigade na liniji Mostaći — Kravica — Arslanagića Most, svi su bili upleteni u borbi sa Trebinjskim garnizonom. Pošto je garnizon ostao u stavu odbrane, četnici su mogli da se suprotstave jedinicama 29. divizije, iako su se našli ukliješteni.*) Dva bataljona 2. dalmatinske brigade, sadejstvujući jedinicama Južnohercegovacke operativne grupe, izbili su od Vilusa i Korjenića u rejon Zubaca, pa su, od Željeve, pritiskali četnike u Arslanagića Mostu i kod Polica. Dalja zbivanja oko Trebinja tekla su naporedo i, sa isto tako žestokim, borbama kod Bileće.

*) U borbama su poginuli Danilo Buđen iz s. Žanovo kod Trebinja, Smajo Savić iz Tarakin Dola kod Gacka i Josip Štampar iz Karlovca (SR Hrvatska), borci 13. brigade.

Pored odsijecanja od Trebinja, četnički garnizon u Bileći bio je izolovan i od legionarskih garnizona u Nevesinju i Stocu. To su ostvarile snage 11. brigade, ojačane sa dva bataljona 10. brigade u Nevesinjskom polju; blokadu Stoca preuzela su dva bataljona Južnohercegovacke operativne grupe. Kontrolu oslobođenog gatačkog sreza vršila je 2. brigada talijanske partizanske divizije »Garibaldi« i jedan bataljon 11. brigade.

Pripremajući napad za konačno uništenje tako usamljenog četničkog uporišta u Bileći 10. i 12. brigada su, po zadatku, sa po tri preostala bataljona do 27. septembra, slamanjem četničke spoljne odbrane, potpuno okružili i stegli četnike u samom gradu. Sa položaja Vlahinja, Hadžibegovo brdo — Modrapac (10. brigada) — Dubovac — Tuhor — Vodena gradina (12. brigada) četnici su stavljeni pod stalnu, poglavito minobacačku vatru. Tako je pripreman napad i potkopavan četnički borbeni moral. Oko 700 četnika Bilećke brigade, među kojima je bilo vučedolskih, ljubinjskih nevesinjskih i gatačkih (ovamo dobjeglih), svrstanih u četiri bataljona, branilo je grad. Nekoliko dana ranije dva bataljona Bilećke brigade priključeni su četničkoj grupaciji kod Trebinja.⁵⁴ Bileća je dugovremenim utvrđivanjem bila pretvorena u fortifikacijsko čvorište prvog reda. Tvrdi bunkeri i posebno podešene zgrade povezani su minskim poljima i branjeni gustom vatrom, pa su, više puta ranije, uspješno odolijevali jedinicama 29. divizije.

Da bi se ovakva odbrana razorila, Vrhovni štab NOV i POJ je 25. i 26. septembra, preko aerodroma kod Gacka, poslao 29. diviziji 2 topa 75 mm sa 40 obučenih artiljeraca i 600 granata. Već 27. septembra ova oruđa su, sa dva protivtenkovska topa (jedan je posuđen od Primorske operativne grupe) uključena u rušenje četničke odbrane u Bileći.

Odlučan napad na opsađene četnike naređen je i organizovan, zapovješću štaba 29. divizije od 27. septembra, pa je započeo istog dana u 17,30 sati dvočasovnom artiljerijskom pripremom napada. Šest bataljona istovremeno je krenulo sa svih strana da bi vodili žestok napad čitavu noć sa neznatnim rezultatom. Četnici su se grozničavo branili iz nepristupačnih utvrđenja. Kod džamije su bila savladana dva bunkera ali — dalji prodor je bio zaustavljen. Ove noći ranjeno je 25 boraca i rukovodilaca. Dnevnom opsadom i noćnim napadima nastavljena je petodnevna dramatična borba oko Bileće. I četnici su trpili teške gubitke pa su samo u toku noći 29/30. septembra imali su 32 poginula i 27 ranjenih, o čemu je izviješten i Draža Mihailović.⁵⁵

Četnička odbrana je najzad probijena postupnim rušenjem bunkera neposrednim gađanjem topova sa fugasnim granatama. Artiljerijska oruđa su se kretala u streljačkom stroju i — sigurno pogađala. Slom je počeo 2. oktobra oko 16,30 sati, kada su dvije čete 10. brigade (po jedna iz 4. i 5. bataljona), poslije efikasnog rušenja artiljerije kod džamije, jurišem i borbom prsa u prsa probile četničku odbranu.³⁶ Odlučno pritisnuti od naših jedinica, četnici su nagli u panično bjegstvo prema Čepelici i Miru-šama, gonjeni u stopu vatrom pomenutih bataljona. I — to je bio kraj dugovremenog četničkog uporišta u Bileći. Oko njega su se sve vrijeme jatili najokorjeliji četnički zločinci i sluge okupatora. U planovima tekuće akcije Grupe jurišnih korpusa, četničkoj odbrani u Bileći je pridavana uloga najsnažnijeg oslonca, pa je njeno uništenje izazvalo i početak kraja Lukačevićeve misije za stvaranje Jadranskog mostobrana četničke kontrarevolucije.

Jedinice 29. divizije teško su porazile četničku odbranu Bileće. U borbama za grad i u daljem gonjenju ubijeno je ili zarobljeno 247 četnika, a broj ranjenih je takođe bio veliki. Zaplijenjene su znatne količine naoružanja i opreme, a kao najznačajnije: 4 automobila, 2 radio-stanice, 2 radio-prijemnika, 3 minobacača 81 mm, 4 laka minobacača, 4 mitraljeza, 100 topovskih granata, 30.000 metaka, 3 puškomitraljeza i 16 tovarnih grla.⁵⁷

U borbi za oslobođenje Bileće poginulo je 10 boraca i rukovodilaca 10. i 12. brigade, a 38 je ranjeno. Među poginulim*) su bili narodni heroj Nikola Bjelica, komandant 5. bataljona 10. brigade i Vlado Stajić, politički komesar čete 12. brigade.⁵⁸

*) U borbama za oslobođenje Bileće još su pali i komandiri vodova: Vukota Nastić i Rajko Vučković, oba iz Bogdašića, Vaso Milosevic iz Meke Grude, kao i politički delegat voda Milan Vujović iz Davidovića. Među poginulim bio je borac Marijan Granić iz Teskere kod Ljubuškog. Ostali poginuli nisu identifikovani.

Najneposredniju podršku oslobođenju Bileće pružila je svojom borbom Juznohercegovačka operativna grupa sa dijelovima 2. dalmatinske proleterske brigade — sprečavanjem niza pokušaja četnika da se od Trebinja probiju u pomoć odbrani Bileće. Svoje višednevne napore za izolaciju bilećkog garnizona ove snage su prevele u odlučan napad u kome su, 5. oktobra, oslobodile Trebinje.

Ovim i daljim uspjesima 29. divizije u Hercegovini znatno je doprinio istvremeni napad 26. divizije 8. udarnog korpusa, koja je, po oslobođenju Korčule, dijelom snaga (3. prekomorska brigada sa dva bataljona 11. dalmatinske brigade) očistila od neprijatelja Pelješac i, do 20. septembra, izbila pred Ston. Takav pritisak sa ostrva, preduzet po direktivi Vrhovnog komandanta, sputao je manevar i intervenciju snaga legionarske 369. divizije prema jedinicama NOV kod Bileće i Trebinja.³⁹ Koordinirano operativno sadejstvo dijelova 2. i 8. udarnog korpusa u borbama za oslobođenje južnodalmatinskog primorja omogućilo je da se.nanesu teški porazi okupatoru duž dubrovačke obale.

Od 25. septembra do 2. oktobra, za vrijeme opsade i napada za oslobođenje Bileće, vođene su, isto tako, oštre borbe u suzbijanju četničkih pokušaja da se od Trebinja probiju u pomoć svom ugroženom garnizonu. Poslije trećeg neuspjeha u napadu na legionarsku trebinjsku posadu, oko 1.200 Lukačevićevih četnika napalo je 25. septembra na položaje Južnohercegovačke operativne grupe i dijelove 2. dalmatinske proleterske brigade. U toku dana neprijatelj je odbacio tri dalmatinska bataljona od Zubaca do Klobuka. Istovremeno, napadom skoro 500 četnika, od Kravice i s. Jasena prema Mosku potisnut je 3. bataljon 13. hercegovačke brigade. U večernjem protivnapadu 13. brigade odbačeni su četnici na polazne položaje Jovanović baterija — Kravica — Arslanagića Most.⁶⁰ Iste večeri u 21 sat, poslije razbijanja četničke odbrane kod Radovan ždrijela, njemačka Borbena grupa iz 118. divizije probila se od Ivanice u Trebinje, kroz četničku opsadu. Narednog dana njemačka Grupa se iz Trebinja vratila prema Dubrovniku sa oko 100 zarobljenih četnika.⁶¹ Okupatorov garnizon u Trebinju je jedino brinuo kako da se održi do skorog, vjerovatno već najavljenog odlaska, a četnička Grupa jurišnih korpusa je sve više zapadala u krizu. Posljednje nade četnici su polagali u pomoć saveznika. Po pristizanju u rejon Trebinja, Lukačević je uputio — preko Jadrana — u Italiju svog predstavnika, novinara Velimira Krivošića; njegov emisar je trebalo da savezničke komande (moguće i generala Aleksandera) obavijesti o tobožnjoj antifašističkoj borbi NGNO i zatraži pomoć. Za tu svrhu četnici su već uređivali aerodrom kod Graba (Zupci) i pripremali relacije o borbama protiv okupatora, s namjerom da ih pošalju kao dokaze svojim pokroviteljima u inostranstvu.⁶²

Od 26. do 30. septembra Južnohercegovačka operativna grupa je održavala svoje položaje stalnim pritiskom na oko 800 četnika u tvrđavama Jovanovića baterija, Kravica i kod Arslanagića Mosta. U toku 28. i 30. septembra, za vrijeme odlučujuće borbe oko Bileće, Grupa je suzbila pokušaje ovih četnika da se probiju prema Bileći. U ovim borbama ubijeno je oko 20 četnika, dok su trojica zarobljena; zaplijenjena su, takođe, 3 puškomitraljeza i 11 pušaka. U toku ovih borbi ukupni gubici naših jedinica bili su 3 poginula* i 11 ranjenih. Po noći 1/2. oktobra četnici su napustili tvrđave Jovanovića bateriju i Kravicu i preko Arslanagića Mosta izvukli se na lijevu obalu Trebišnjice.⁶³ Time je otklonjena svaka mogućnost priticanja u pomoć četničkoj odbrani u Bileći.

*) Pali su borci Hivzija Behram iz Rotimlje u Dubravama, Henrik Domanjski iz Varšave (Poljska) i Mato Švalek iz Karlovca (SR Hrvatska), borci 1/13. brigade.

U toku 2. oktobra, kad je Bileća konačno oslobođena, Južnohercegovačka operativna grupa je, po odbacivanju četnika, posjela položaje D. Grbeši — Trebijovi — Podgljiva (14. brigada), Kravica — Vrbno (13. brigada) i — privlačenjem od Stoca u s. Podvori 2. bataljona 13. brigade — počela neposrednu borbu sa legionarskim garnizonom u Trebinju.

Obaviješten o slomu četničke odbrane u Bileći, Lukačević je, 3. oktobra, naredio prikupljanje svojih četnika na prostoru Čičevo — Volujac — Taleža i, istog dana, počeo odstupanje preko Popova polja, Ljubinja, da bi u daljem, istim pravcem kao i u dolasku — pored Stoca i Nevesinja do konjičkog kraja — izvukao ostatke svojih »korpusa«.⁶⁴ Jedinice su mu se usputno masovno osipale prikrivajući se ili se predajući snagama 29. divizije. Lukačević je, obilazeći prostor na kome su se nalazile snage 29. divizije, sredinom oktobra stigao u rejon Glavatičevo — Boračko jezero da bi u daljem, preko Trnova, dospio u Foču; tu je ostao gotovo usamljen po rasturanju svih svojih jedinica. Njegov pohod na primorski mostobran i politička igra sa NGNO doživjeli su potpun krah. Zbog pretrpljenog neuspjeha i preuranjenog sukoba sa okupatorom postao je smetnja za dalju saradnju sa okupatorom, pa ga je Draža Mihailović i zvanično odbacio.⁶⁵ Početkom decembra ilegalno se vratio u Hercegovinu i, 6. decembra, sa tri pratioca prijavio se britanskoj jedinici u Bileći, da bi odmah pao u ruke organa OZN-e, zajedno sa Mitrom Šakotom, komandantom četničke Stolačke brigade. Po presudi Višeg vojnog suda Jugoslovenske armije u Beogradu, za djela izdaje i zločina protiv naroda i otadžbine, Vojislav Lukačević je, 14. avgusta 1945. godine, osuđen na smrt i strijeljan.⁸⁶ Ruka pravde stigla je u istoj mjeri i njegovog saputnika, Mitra Šakotu u Stocu.

Zauzeta progananjem prikrivenih ostataka Bilećke brigade na prostoru pl. Viduše, kada je u toku 3. i 4. oktobra uništila 12 i zarobila 10 četnika, Južnohercegovačka operativna grupa je djelomično oslabila .svoj pritisak i pažnju prema okupatoru u Trebinju.⁶⁷

Sredinom dana, 4. oktobra, po pristizanju izvještaja da se, neočekivano, neprijateljev garnizon u Trebinju priprema za izvlačenje, što je potvrđeno eksplozijama i paljevinom u gradu i rušenjem i uništenjem objekata (električne centrale i mosta) četiri bataljona Južnohercegovačke operativne grupe upućena su u napad sa zadatkom da onemoguće izvlačenje okupatora. Oko 15 sati, 3. i 4. bataljon 13. brigade napali su od Podgljive i Gorice prema Hrupjeli i Bilećkoj kapiji i — naišli na snažan otpor neprijatelja oslonjenog na tvrde položaje. Istovremeno su 1. i 4. bataljon 2. dalmatinske proleterske brigade od Polica prodrli do željezničke stanice i nastojali da, preko Trebišnjice, zauzmu centar grada. Dok se vodila borba sa njenom zaštitnicom, glavnina garnizona, legionarska komanda 369. puka sa svojim 1. bataljonom i ojačanjima, krenula je prema Dubrovniku. Nju je, pristižući od Trebijova, kod Dražin Dola i Mostaća oko 15 sati, u žestokoj borbi presjekao 3. bataljon 14. brigade; ovome se, nešto kasnije, priključio i 4. bataljon iste brigade. Čelni dio legionarske kolone sa pukovnikom Fišerom udaljio se prema Dubrovniku, dok su se ostale snage vratile u kasarnu Hrupjela i nastavile da se brane u toku noći 4/5. oktobra. Ostali dio Trebinja bio je oslobođen.⁸⁸

Dok se vodila borba oko kasarne, tokom noći, štab 29. divizije je već bio pokrenuo od Bileće svoju 12. brigadu sa zadatkom da zatvori prilaze Trebinju od Dubrovnika i Ljubinja. Dva njena bataljona (1. i 3), pod rukovodstvom zamjenika komandanta brigade Ljube Miljanovića, pristigli su od Skrobotna, preko Arslanagića Mosta u rejon Duži, gdje su, 5. oktobra, preuzeli osiguranje Trebinja od neprijatelja kod Ivanice.⁸⁹ Istovremeno je komandant 12. brigade, Milinko Okiljević, sa svojim 2. i 4. bataljonom žurio od Ljubomira prema Ljubinju u pomoć 4. i 5. bataljonu 10. brigade pod komandom Radomira Mirkovića, zamjenika komandanta ove brigade. Usmjerene snage prema Ljubinju osiguravale su Trebinje od Lukačevićevih četnika, koji su 5. oktobra u 8 sati upali u Ljubinje i iz njega potisli dijelove Komande 2. vojnog područja i okružna rukovodstva društveno-političkih organizacija za južnu Hercegovinu.⁷⁰ Prije pristizanja u Ljubinje, četnici su vodili oštru borbu kod Poljica i Sedlara sa dijelovima Grupe bataljona 2. dalmatinske brigade kojima je komandovao Bruno Vuletić, zamjenik komandanta ove brigade.

Prvi bataljon (bez 3. čete) legionarskog 369. puka, ojačan 3. baterijom 369. artiljerijskog puka, 5. četom domobranske 1. bojne 9. posadnog zdruga, te zandarmima i dijelom mjesne milicije, uspjeo je da se održi u utvrđenoj trebinjskoj kasarni do večeri narednog dana. Toga dana je oko 14,30 sati od Ivanice prema Dražin Dolu krenula njemačka borbena grupa »Šulce« — radi izvlačenja trebinjske posade, pa je kod Duži i Kruščice došlo do žestokog boja sa 1. i 3. bataljonom 12. brigade. Trpeći gustu vatru od diviziona artiljerije, bataljoni 12. brigade su prešli u protivnapad i odbacili ovih oko 400 okupatorovih vojnika. Zarobljena su tri njemačka vojnika i zaplijenjena 2 puškomitraljeza, 2 mašinke i 5 sanduka sa minama za laki minobacač. Pored jednog ranjenog borca, poginuo je politički delegat voda (zastavnik Mijo Skender iz s. Ukšića u Ljubomiru) iz 3. bataljona. Grupa »Šulce« se zadržala kod Duži, gdje joj je pred veče pristiglo pojačanje od 150 vojnika, sa 3 artiljerijska oruđa. Tamo je iščekivala da prihvati okruženu trebinjsku posadu koja se pripremala za proboj.⁷¹

Oko 18 sati 5. oktobra komandant trebinjske posade, njemački kapetan Dajninger (Deininger), poveo je svoju jedinicu u proboj iz Hrupjela prema Dražin Dolu i grupi »Šulce« kod Duži. Snažna artiljerijska vatra, otvorena od Ivanice s namjerom da se ovima prokrči put za proboj, sručila se kod Trebinja na Dajningerov stroj! Dajninger je bio prinuđen da radio-vezom traži njen prekid. Gonjeni vatrom oslobodilaca Trebinja, legionari su, pred položajima 3. i 4. bataljona 14. brigade kod Zasada i Mostaća, razbijeni i, u toku noći između 5/6. oktobra, potpuno savladani. Samo oko 30 legionara na čelu sa Dajningerom spasli su se preplivavanjem po noći nabujale Trebišnjice, da bi, nagi i promrzli dostigli, do Duži i Ivanjice.⁷² Trebinje je 6. oktobra osvanulo konačno u slobodi.

U borbi za oslobođenje Trebinja ubijeno je ili zarobljeno oko 350 legionara i 80 domobrana. Zaplijenjena su 4 topa 75 mm, 800 pušaka, 9 kamiona sa tovarom, 50 artiljerijskih grla, 2 radio-stanice, 3 motocikla, 30 puškomitraljeza, 2 minobacača, 2 mašinke, 200 ručnih bombi, 30.000 metaka, 2 kamiona minobacačke municije, 10 telefona, 2 lokomotive, 1 oklopni vagon i druga brojna oprema i intendantska sredstva.⁷³ Ovdje nije uračunat nepoznat plijen dva bataljona 2. dalmatinske brigade.

Za oslobođenje Trebinja, u borbama 4. i 5. oktobra, poginulo je 10 boraca 29. divizije, dok ih je 12 bilo ranjeno. Među njima su (4. oktobra kod Zasade) poginuli poručnik Mijat Kolak, komandir čete i Ljubo Kolak, omladinski rukovodilac, hrabri borci 4. bataljona 14. brigade, oba iz s. Huma kod Trebinja.* Pala su i dva borca 2. dalmatinske proleterske brigade.

*) U borbama oko Trebinja još su pali: Vaso Milošević iz Hodžića, komandir voda. kao i borci Neđo Tabaković, iz Miruša, Marjan Kebo iz Dubrava, Vidak Damjanac, Milan Vujović iz Davidovića, Anđelko Vujović iz Bijeljana, Uroš Vukoje iz Pađena kod Bileće, te »Borika Stanislavova« iz Poljske, poginula na Gradini.

Za vrijeme borbi za oslobođenje Trebinja, štab 29. divizije je orga-nizovao gonjenje ostataka četničke Grupe jurišnih korpusa snagama šest bataljona (po dva iz 10, 12. i 14. brigade). Pod njihovim pritiskom četnici su 5/6. oktobra napustili Ljubinje da bi, preko Zegulje, Poplata, Vidova, polja i Hodova, ubrzano odstupili prema Zimlju i gornjem Nevesinjskom. polju; odatle ih je prognala 11. brigada.

Krupnim uspjesima glavnine 29. divizije krajem septembra i početkom oktobra, krunisanim oslobođenjem Bileće i Trebinja, u proterivanju jake četničke Grupe jurišnih korpusa iz južne Hercegovine dala je svoj puni borbeni doprinos i. 11. brigada. Ona je,, uz pomoć dva bataljona 10. brigade i 2. talijanske brigade partizanske divizije »Garibaldi«, odbranila oslobođenu teritoriju gornje Hercegovine i odbila sve pokušaje neprijatelja s pravca Kalinovika i Nevesinja da ugroze slobodu akcije na prostoru Bileća — Trebinje. U ovim borbama 2. oktobra smrtno je ranjen Nikola Vukoje iz Pađena, komandir čete 4. bataljona, istaknuti borac. U razbijanju snažne grupacije istočnobosanskih četnika oko Oblja i Kalinovika; posebno su se istakli 2. i 3. bataljon oni su sadejstvovali sa Kalinovičkim i Konjičkim NOP odredom. Ove jedinice, pod rukovodstvom zamjenika komandanta Brigade, Slave Skendera, protjerale su, 24. septembra, oko 200 kalinovičkih četnika od Oblja i, goneći ih, 25. septembra, ovladale Kalinovikom. U toku 29. i 30. septembra, kod Borija i Vlaholja, odbile su napad oko 1.500 četnika Drinskog i Jahorinskog korpusa i protjerale ih prema Miljevini. Ovakav uspjeh je ponovljen 4. oktobra kod Oblja, kada su prema Kalinoviku odbacile oko 2.500 četnika. Na dan oslobođenja Trebinja, 5. oktobra, ove snage su kod Kalinovika, Jazića i Borija, suzbile napad još jače četničke grupacije u njenim pokušajima da se probije u Hercegovinu.⁷⁴ Ova serija napada istočnobosanskih četnika, sa četničkim snagama koje su pristigle iz Srbije i Sandžaka, mora se povezati sa pokušajima da se olakša težak položaj njihove Grupe jurišnih korpusa u južnoj Hercegovini.

U zatvaranju pravca Nevesinje — Bileća, 2. i 3. bataljon 10. brigade, su takođe, bili na visini svog zadatka. Sa prostora Biograd — Udrežnje suzbijali su brojne ispade dijelova legionarskog garnizona iz Nevesinja jačine oko 500 vojnika. Drugi bataljon je tako, 22. septembra, kod Bileka i Vilenjaka protjerao u uporište skoro četu legionara i, tom prilikom, uz jednog poginulog* borca ubio 3 i ranio isto toliko legionara. Kod Drežnja je 25. septembra dobro potučena i prema gradu odbačena jedna četa legionara i naneseni su joj slijedeći gubici: 1 oficir i 4 vojnika su ubijeni, a 5 ranjeno i jedan nestao. Dijelovi 2. bataljona su 6. oktobra, kod s. Kamene, do nogu potukli legionarski izviđački odred, tom prilikom od neprijatelja je zaplijenjeno: 2 puškomitraljeza, 30 pušaka i 1 pištolj, a jedan borac 2. bataljona je samo ranjen.⁷⁵

*) Milan Grubačić iz Rasta — Nevesinje.

Svojom borbom u mjesecu septembru 1944. godine 29. udarna divizija je nanijela neprijateljima osjetne gubitke. Ubijeno je 15 njemačkih legionara i 58 četnika; zarobljeno je 5 njemačkih legionara, 42 četnika i 35 domobrana; ranjeno je 19 njemačkih legionara,i 70 četnika. Sopstveni gubici su bili 40 poginulih i 96 ranjenih.

Od neprijatelja je zaplijenjeno slijedeće: 1 minobacač 81 mm sa 130 mina, 2 laka minobacača sa 90 mina, 2 mitraljeza, 8 puškomitraljeza, 54 puške, 4 pištolja, 1 dvogled, 30 ručnih bombi i 27.000 puščanih metaka.

Uništena su 2 kamiona.⁷⁶

*

Kriza okupatorovog sistema koja se naglo produbila krajem ljeta 1944. godine obilježena je u Hercegovini svestranim razvojem i usponom narodnooslobodilačkog pokreta, kao i njegovim demokratskim konstituisanjem na svim stepenima narodnooslobodilačke vlasti i rukovodstava svih društveno-političkih organizacija. Takvom Oslobodilačkom razmahu je prethodilo — i dalje ga pratilo — vojničko stabilizovanje oslobođene teritorije, poslije konačnog čišćenja neprijateljevih garnizona u Gacku, Bileći i Trebinju. Opšti razvoj Pokreta i oružane borbe širom zemlje omogućili su i podstakli stalno narastanje ofanzivne moći 29. udarne divizije.

U borbama tokom septembra i početkom oktobra 1944. godine 29. divizija je konačno potukla — i sa svog operativnog područja protjerala — četničku vojsku. Na taj način ukolnila je jednu od najtežih prerala — četničku vojsku. Na taj način uklonila je jednu od najtežih prepreka narodnooslobodilačkom pokretu u Hercegovini. Četnički Nevesinjski i Trebinjski korpus nepovratno su iščezli, a njihovi, na terenu prikriveni ostaci, više nisu predstavljali značajniji vojni faktor. Istovremeno, prepolovljene su snage 9. posadnog zdruga i otvoren proces skorog uništenja i ostalih ustaško-domobranskih kolaboracionista. Tako ogoljeni nacistički garnizoni snažno su moralno uzdrmani, pa je i njihov otpor naglo opao i sveo se na brigu što skorijeg bjekstva.

Sticanjem okolnosti 29. diviziji je u ovom ratnom periodu palo u zadatak da neposredno osujeti uspostavljanje četničkog primorskog mostobrana na kome se pokušala ušančiti Grupa jurišnih korpusa radi održanja do kraja rata. Namjera neprijatelja je bila da odatle, uz pomoć iz inostranstva, zaprijeti tekovinama dugovremene i teške oslobodilačke i revolucionarne borbe svih naroda i narodnosti Jugoslavije. Odbijanjem septembarskog napada i protjerivanjem iz Hercegovine Grupe jurišnih korpusa, onemogućena je i kontrarevolucionarna četnička igra »Nezavisne grupe nacionalnog otpora«. Razotkrivanje i iskorjenjivanje ove posljednje četničke političke igre bio je izuzetan doprinos 29. divizije konačnoj pobjedi narodne revolucije i djelo od istorijskog značaja.

Konačnim oslobođenjem Gacka, Bileće, Ljubinja i Trebinja sjeverna i južna Hercegovina su čvrsto povezane i stabilizovane, pa su, tako, pretvorene u snažan oslonac i operacijsku osnovicu Narodnooslobodilackog pokreta za dalji njegov skokoviti uspon u Hercegovini i dalje velike pobjede njegovog oružja.

Rezultatima septembarskih borbi omogućen je dalji i sve širi proces organizacionog i stručno-obrazovnog usavršavanja 29. divizije, kao i razvijanje njene borbene moći, kadre da se najuspješnije nosi sa sve složenijim borbenim zahtjevima u završnim operacijama za potpuno oslobođenje Hercegovine i čitave zemlje. Postojanje, pet sad već prekaljenih udarnih brigada — pored pridate 2. brigade talijanske partizanske divizije »Garibaldi« — preobrazilo je Diviziju u vrlo snažnu jedinicu, doraslu zahtjevima završne etape rata.

U ovakva i ovovremena borbena i razvojna dostignuća 29. divizije utkana je i najšira pomoć štaba 2. udarnog korpusa i izuzetno dragocjeno i stalno prisustvo Vrhovnog komandanta NOV i POJ u njenom životu i djelu. Pored savjetodavnog uticaja u rješavanju i otklanjanju svih tekućih problema koji su se javili u ovo vrijeme, takva pomoć je prerasla u potpunije materijalne isporuke naoružanja, hrane, odjeće, potpunoj evakuaciji ranjenika i podržavanjem Divizije neposrednim približavanjem susjednih jedinica, u prvom redu Primorske operativne grupe 2. udarnog korpusa, i njenom borbom na pravcu Grahovo — Konavle. Posebnu posrednu pomoć ukazala je i 26. udarna divizija — svojim prodorom na Korčulu, Pelješac i Mljet.

Dvadeset deveta divizija je svojim zalaganjem i rezultatima, ostvarivala sve dobivene zadatke koje joj je, sredinom septembra 1944. godine, sažeto i veoma podsticajno postavio Vrhovni komandant drug Tito. U toj direktivi drug Tito kaže: »Pređite u opštu ofanzivu, presijecite komunikacije, zauzimajte neprijateljska uporišta i saobraćajna čvorišta, spriječite svako organizovano povlačenje da neprijatelj ne iznese iz naše zemlje ni jedan komad oružja«.

NAPOMENE (glava XIII):

1) Dnevnik Operativnog odeljenja komande Grupe armija »F« (za 2. septembar), AVII, Mikroteka NAV-N-T-31, F-191/45.

2) Dnevnik četničkog Nevesinjskog korpusa, AVII, CA, BH-V-9336; zapovijest štaba 11. brigade od 1. septembra 1944 Zbornik, tom IV, knj. 29, dok. 11.

3) Izvještaj zapovjedništva 6. žand. puka NDH od 12. IX 1944, AVII, ANDH, k. 145, reg. br. 7.

4) Izvještaj štaba 11. brigade od 2. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 18.

5) Dnevnik štaba 12. brigade, AVII, ANOP, k. 1151II, reg. br. 9-10; četnički izvještaj, AVII, CA, BH-V-9626.

6) Operacijski dnevnik štaba 10. brigade, AVII, ANOP, k. 1148 I, reg. br. 12-4.

7) Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143 A, reg. br. 7/8.

8) Operacijski dnevnik štaba 13. brigade, AVII, ANOP, k. 1152 II, reg. br. 2-5.

9) Izvještaj pomoćnika načelnika štaba 29. divizije od 5. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 34.

10) Operacijski dnevnik štaba 2. u korpusa, AVII, ANOP, k. 395, reg. br. 2/86.

11) Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143 A, reg. br. 7/8; D. Šakota, Hercegovina u NOB str. 810.

12) Relacija štaba 11. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27-2.

13) Relacija štaba 12. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 10-6.

14) Zapisnik o formiranju Grupe letećih korpusa od 18. VII 1944, AVII, ČA, k. 164, reg. br. 35/1. Naređenje komandanta čet. Nevesinjskog korpusa od 27. VI 1944, AVII, ČA, BH-V-9195. Naređenjem prenosi direktivu Draže Mihailovića: »... Baće-viću i Lukačeviću (komandant istočne Bosne i Hercegovine i komandant Grupe jurišnih korpusa — napomena autora) dao sam nove uloge u pokrajinama van Srbije: da u saradnji sa ostalim komandantima tamo iskoriste sadašnje prilike i svestrano poznavanje naše situacije u inostranstvu i u zemlji na opšte dobro kralja i naroda«.

15) Vojislav Lukačević se istakao u organizovanju četničkih jedinica kada je poslije okupacije, mnogo i legalno putovao širom Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Uživao je veliko povjerenje među četnicima, pa je brzo izbio u red njihovih najstarijih komandanata. Organizovao je i vodio četnike pri pokolju muslimanskog življa u Sandžaku i istrebljenju pripadnika NOP-a. U narodu je bio poznat pod imenom »Rogljaš« po njegovim mučilačkim metodama nad ljudima koje je, pored ostalog, za zemlju prikivao rogljama. U islednom postupku priznao je svoje veze sa britanskim predstavnicima kod četnika.

16) Dnevnik četničke komande Nevesinjskog korpusa i naređenje komandanta Tre-binjskog korpusa, AVII, ČA, BH-V-9336 i BH-V-8565. Pljevaljskom brigadom je komandovao kapetan Milutin Jelovac, a bataljonom Fočanske brigade poručnik Vasilije Bodiroga. Na čelu »Bosanskog korpusa« pojavio se kapetan Milorad Momčilović (Izvještaj štaba 29. divizije od 5. X 1944, AVII, ANOP, k. 1144 II, reg. br. 7/6).

17) Četnički pokret »Nezavisna grupa nacionalnog otpora Jugoslovenske vojske u otadžbini«, kome se na čelo stavio Vojislav Lukačević, bio je pokušaj da se, u kolaboracionizmu kompromitovano četništvo, u završnoj etapi borbe za oslobođenje zemlje preobrazi u antifašističku organizaciju. Kao nezavisna i sa NOP-om ravnopravna organizacija osigurala bi status savezničke strane i, uz pomoć iz inostranstva, uzela učešće u odbrani interesa buržoaske monarhije u Jugoslaviji. (Radoje Pajović, Formiranje četničke Nezavisne grupe nacionalnog otpora, Jugoslovenski istorijski časopis br. 4/1964).

18) Naređenje komandanta operacije Vojislava Lukačevića od 24. IX 1944, AVII, ČA, k. 142, reg. br. 29/5 i naređenje komandanta četničkog Nevesinjskog korpusa od 16. IX 1944, AVII, ČA, k. 203, reg. br. 12/4.

19) Naređenje komandanta četničkog Nevesinjskog korpusa od 5. IX 1944, AVII, ČA, BH-V-9229. U dokumentu je preneta radio-depeša Draže Mihailovića u sadržaju: »Mobilišite sve snage Hercegovine i nastavite svim silama da tučete 29. diviziju koja je sada usamljena. Vrlo je važno da što pre razbijete 29. diviziju. Naš stav je nepromenjen. Tu ne može biti nikakve promene, jer smo na dobrom putu. Situacija u Srbiji ovoga meseca, u zemlji i svuda dostavljena vam je posleđnjim raspisom. Naše jedinice izvode uspešnu ofanzivu u pravcu Kopaonika. Danas sam već javio o dolasku američke misije. Opšta situacija je vrlo povoljna. Ne mogu Vam, sada ovim putem ništa određenije reći, jer su šifre nesigurne. Igra se velika politička igra. Samo znajte da ste na dobrom putu i dobro radite. Ne bojte se zadocnjenja. O svemu vodimo računa. Zapamtite, glavno je tući komuniste i to kod Vas u prvom redu 29. diviziju, ponavljam 29. diviziju treba što pre razbiti i uništiti. Ne bojte se, ne možete zadocniti. Čiča.«

20) Zapovijest komandanta Druge kolone od 8. IX 1944, AVII, ČA, BH-V-9231 i zapovijest komandanta Trebinjskog korpusa od 9. IX 1944, AVII, ČA, BH-V-8566.

21) Relacija štaba 11. brigade — za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27-2. Dnevnik Nevesinjskog korpusa, AVII, ČA. BH-N-9336 i ratni blok komandanta Nevesinjskog korpusa, AVII, ČA, BH-V-9333.

22) Relacije štabova 11. i 12. brigade, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27-2, k. 1151. reg. br. 10-6.

23) Naređenje štaba 29. divizije od 12. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 63. Dnevnik Nevesinjskog korpusa, AVII, ČA, BH-V-9336.

24) Pismo Vojislava Lukačevića od 11. IX 1944, AVII, ČA, CG-V-1656/1.

25) Radiogram štaba 2. u. korpusa od 11. IX 1944, AVII, ANOP, k. 1146 I, reg. br. 2-2.

26) Relacije štabova 11. i 12. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27-2 i 1151, reg. br. 10-6.

27) Isto.

28) Zapovijest komandanta operacija za Hercegovinu i južnu Dalmaciju od 13. IX 1944, AVII, ČA, CG-V-1657.

29) Saslušanje četničkog predstavnika u Hercegovini za vezu sa njemačkim komandama Todora Perovića od 12. XI 1944, AVII, ČA, k. 264, reg. br. 14/1. Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143 A, reg. br. 7/8.

30) Relacija štaba 11. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 1150 I, reg. br. 27-2.

31) Relacija štaba 12. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 1151, reg. br. 10-6.

32) Relacija štaba 13. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 1152 I, reg. br. 3-7.

33) Izvještaj štaba Južnohercegovačkog NOP odreda od 6. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 41.

34) Izvještaj Zapovjedništva 6. žand. puka NDH od 12. IX 1944, AVII, ANDH, k. 145, reg. br. 7.

35) Isto i relacija štaba 13. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11521, reg. br. 3-7.

36) Izvještaj štaba Južnohercegovačkog NOP odreda od 9. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 56.

38) Naredba štaba 29. divizije od 4. IX 1944, Zbornik, t. 4, knj. 29, dok. 28.

39) Naredba štaba 29. divizije od 9. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 52.

40) Naređenje štaba 29. divizije od 24. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 104.

41) Izvještaj štaba Konjičkog NOP odreda od 21. IX 1944, AVII, ANOP, k. 1143 A. reg. br. 10/10.

42) Relacija štaba 11. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27/2.

43) Postepeno, od sredine septembra, u Diviziji je, pored artiljerijskog diviziona, formiran inžinjerijski bataljon, zatim četa za vezu, te bolnička četa (naredba štaba 29. divizije od 24. IX 1944, Zbornik, t. IV, knj. 29, dok. 104). U brigadama su stvorene čete pratećih oruđa, inžinjerijske čete, vod za vezu, te bojna i trupna komora. U bataljonima je uvedena, pored tri pješadijske, i mitraljeska četa. (Naređenje štaba 29. divizije od 20. IX 1944, ANOP, k. 1711, reg. br. 3l/l).

44) Zapovijest komandanta operacija (Vojislav Lukačević) od 13. IX 1944, AVII, ČA, CG-V-1657.

45) Relacija štaba 14. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k.H43A, reg. br. 8/1.

46) Po pristizanju, Vojislav Lukačević je u Ljubomiru, 18. (20.) septembra, održao savjetovanje sa predstavnicima četničkog Nacionalnog komiteta za Hercegovinu (Lazar Trklja, profesor Bratić, Todor Perović, Vlado Zečević) i četničkim komandantima (Danilo Salatić, Milorad Popović, Milorad Vidačić, kapetan Kureš J dr.), gdje ih je upoznao sa programom komande NGNO s kojim su se prisutni složili. Odlučeno je da se sa time zvanično upoznaju kraljevska vlada i saveznici, kako bi se osiguralo međunarodno priznanje pokretu. S takvim memorandumima u Italiju je upućen član rukovodstva NGNO Velimir Krivošić da, pored ostalog, bude tumač kod savezničkog komandanta, u smislu da mu se Pokret potčinjava u izvršavanju zadataka. (Lukačevićeva depeša od 28. IX 1944, upućena p. pukovniku Gojniću, AVII, CA, CG-V-1662/1).

47) Naređenje štaba 2. u. korpusa od 2. IX 1944, AVII, ANOP, k. 1144 I, reg. br. 26-4.

48) Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143 A, reg. br. 7/8.

49) Radiogram p. pukovnika Zaharija Ostojića i Petra Baćovića Draži Mihailovicu od 21. IX 1944; »4.000 ljudi angažovano u Hercegovini u borbi protiv komuni sta...« (AVII, CA, k. 280, reg. br. 10/1).

50) Isto.

51) Operacijski dnevnik zapovjedništva 9. posadnog zdruga (zapis za 5. X 1944), AVII, ANDH, k. 111, reg. br. 1/11.

52) Isto.

53) Isto.

54) Izvještaj štaba 29. divizije od 5. X 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 22.

55) Radiogram Petra Baćovića od 30. X 1944, Draži Mihailovicu, AVII, CA, k. 280, reg. br. 16/1.

56) Relacija štaba 10. brigade za oktobar 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 84.

57) Izvještaj štaba 29. divizije od 5. X 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 22 i ;32.

58) Isto.

59) Todor Vujošević, Ofanziva za oslobođenje Dalmacije. Vojno-istorijski institut. Beograd, 1965, str. 115 — 121.

60) Operacijski dnevnik štaba 13. brigade, AVII, ANOP, k. 1152 II, reg. br. 2-5.

61) Dnevnik zapovjedništva 9. posadnog zdruga, AVII, ANDH, k. 111, reg. br. 1/11.

62) Dušan Plenča, Međunarodni odnosi Jugoslavije u toku drugog svjetskog rata, Beograd, 1962, str. 313. Naređenje komandanta 210 (komandant čet. sjeverno-hercegovačkog korpusa), AVII, CA, k. 15, reg. br. 3.

63) Relacije štabova 13. i 14. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 1152 I, reg. br. 3-7 i k. 1143 A, reg. br. 8/1.

64) Izvještaj, AVII, CA, BH-V-9338. Zapovijest štaba 29. divizije, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 32.

65) Republički sekretarijat za unutrašnje poslove u Titogradu, zapisnik o saslušanju Vojislava Lukačevića.

66) Isto, Radoje Pajović, Formiranje četničke grupe nezavisnog otpora, JlC, br. 4/1964, str. 70, primedba 84.

67) Relacija štaba Južnohercegovačke operativne grupe za oktobar 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 76.

68) Isto. U čelnom dijelu legionarske kolone, koji se uspio izvući iz Trebinja prema Dubrovniku, nalazila se komanda 369. puka sa 3. četom njenog 1. bataljona (Franc Srami, Hrvatsko ratište, str. 99).

69) Relacija štaba 12. brigade za oktobar 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 70.

70) Operacijski dnevnik štaba 29. divizije, AVII, ANOP, k. 1143 A, reg. br. 7/8. Za 7. X 1944. godine, po izvještaju Komande mjesta Stolac od 5. X, zapisano: »Jutros u 8 sati četničke bande iznenadno napale Ljubinje i zauzele ga dok su se naši neorganizovano povukli iz grada«.

71) Dnevni izvještaj Grupe armija »F« od 23. IX 1944, AVII, Mikroteka T-311, F-193/928-933 i izvještaj od 9. X, T-311. F-194/214-218. Izvještaj zapovjedništva 9. posadnog zdruga od 6. X 1944, AVII, ANDH, k. 111, reg. br. 3-4. Relacija štaba Južnohercegovačke operativne grupe za oktobar 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 76.

72) Franc Šraml, Hrvatsko ratište, izdanje Kurt Fovinkela, Nekargemind 1952, str. 99.

73) Zapovijest štaba 29. divizije od 9. X 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 32.

74) Relacije štaba 11. brigade za septembar i oktobar 1944, AVII, ANOP, k. 11501, reg. br. 27-2 i Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 65.

75) Relacija štaba 10. brigade za septembar 1944, AVII, ANOP, k. 11481, reg. br. 9-1; relacija za oktobar 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 84; izvještaj zapovjedništva 6. žand. puka NDH od 12. X 1944, AVII, ANDH, k. 145, reg. br. 37/7.

76) Izvještaj štaba 29. divizije od 5. X 1944, Zbornik, t. IV, knj. 30, dok. 22. Rezultati nisu potpuni, sumirani su do početka borbi za oslobađanje Bileće, a sopstveni gubici za septembar su dopunjeni po podacima iz relacija brigada.