RUDNIK I
TERMOELEKTRANA GACKO *
Nekoliko posjetilaca sajta skrenulo nam je
pažnju na sljedeće:
Pretragom na Internetu, na upit Rudnik i TE
Gacko, kažu, mogu da nađu samo nekoliko šturih informacija,
uglavnom na podstranici Elektroprivrede RS i zvaničnoj
prezentaciji Opštine Gacko.
Za stranicu Rudnika i TE Gacko, rekoše da
je već odavno mrtva i da ne mogu da razumiju da tako veliki
kolektiv, sa tolikom produkcijom uglja, struje i novca, sa
tolikim ekonomskim I svakim drugim uticajem na Opštinu I širi
region, nema interesa da kaže nešto o sebi.
Misle, zbog toga, da bi na ovoj stranici
trebalo tom preduzeću posvetiti, bar toliko, prostora, koliko
ono svojim radom i postojanjem u Gacku znači.
Mi mislimo slično, ali ne nalazimo rezona
da ova stranica treba da radi posao tog giganta, a posebno nam
nije jasno, zasto pored toliko obrazovanih inženjera i
stručnjaka drugih profila, internet prezentacija tog preduzeća
ne postoji.
Uz to primjećuju da su ugašene i druge
stranice onih rijetkih gatačkih kolektiva, koji su ,
koliko-toliko, prezentirale Gacko, njegovu turističku ponudu I
život, u njemu
U nedostatku potrebnih informacija, uz
nekoliko napomena o istorijatu tog kolektiva, odlučili smo se
objaviti
publikaciju koju je, bez navodjenja godine izdavanja,
štampala Grupa
za razvoj TE Gacko
Krenimo redom.
Danas se taj kolektiv zove - Zavisno preduzeće Rudnik
i Termoelektrana Gacko, AD Gacko,
njegova adresa je :
Gacko, Gračanica bb, 89240.
Posluje u sastavu sistema Elektroprivreda Republike Srpske,
čije je sjedište u Trebinju.
Ideja o izgradnji TE Gacko, na bazi eksploatacije lignite iz
gatačkog basena, starija je od službeno verifikovane.
Još tokom kopanja temelja za upravne zgrade Zemljoradničke
stanice u Gacku, tehnička lica tadašnje vlasti (Austrougarska)
su u svojim izvještajima ukazala na činjenicu da slojevi lignite
(nađeni na dubini od tek 2 metra), su ustvari završetak
lignitnih slojeva, koji leže pod kosanicama Gatačkog polja. Uz
to su naveli da lokalno stanovništvo već vjekovima, koji
kilometer zapadnije u samom Gacku, ali i u koritu rijeke
Gračanice, vadi isplivale ugljene slojeve, za kućno loženje. Uz
neka iskustva iz ostalih kraških polja, predlagali su ulaganja u
istraživanja i eksploataciju tog ugljena.
Ovdje treba reći da ta eksploatacija nije bila
planirana za proizvodnju električne energije.
Službeno verifikovana ideja o mogućnosti gradnje
termoelektrane u Gacku je krajem pedesetih godina prošlog vijeka,
a prva sondiranja šezdesetih godina.
Stariji stanovnici Gacka zapamtili su da su bušenja u Polju,
u cilju utvrđivanja količine i kvaliteta uglja, vršena od kasnih
šezdesetih do kasnih sedamdesetih godina , prošlog vijeka.
Kao zvanična godina početka gradnje Rudnika i TE Gacko, često
se navodi 1974. godina, a pod njom se , uglavnom, misli na
početak formiranja, pri HE Trebišnjica, grupe za razvoj tog
projekta.
Skloniji smo (jer ispade da je TE Gacko gradjena devet
godina) taj početak pomjeriti u godine, kad je izgradnju Rudnika
i TE Gacko preuzela RO Rudnik i TE Gacko u izgradnji, sa
sjedištem u Gacku. Ne da bi negirali angažovanje pomenute grupe
iz HE Trebišnjica, nego da bi početkom označili, istinski,
početak radova .
Izgrađen je u tom vremenu površinski kop Gračanica od 1,8
miliona tona uglja i blok snage 300 MW. Objekat Rudnika i
Termoelektrane ušao je u proizvodnju 9. februara 1983.
Glavna oprema isporučena je većim dijelom iz Sovjetskog
Saveza. Ukupna vrijednost sredstava za izgradnju je iznosila
529 miliona US$ , od čega 362 miliona za TE i 167 za Rudnik.
Ovaj energetski kapacitet je izgrađen zajedničkim
finansiranjem EP BiH i ZEO Hrvatske u odnosu 2:1. U pravnoj
praksi SFRJ bio je to prvi zajednički objekat u kojem su
republike, kao pravna lica (čitaj kao države), ugovarale način
izgradnje, način finansiranja te gradnje, način i finansiranje
njegove eksploatacije. U tu svrhu formirana su ovlaštena tijela
i organi, koji su zajednički upravljali objektom. Poslovni odbor
Rudnika i TE Gacko, u kojem su sjedili predstavnici obje
elektroprivrede, donosio je sve važne odluke, dok je kolektivu
ostavljeno njihovo provođenje i pravo na vođenje poslovne
politike.Ugovorom je određeno preče pravo učešća u izgradnji
drugog bloka i pripadajućeg Rudnika za potpisnice. Veliki dio
objekata prve faze TE Gacko, građen je i za objekte druge faze.
U toku probnog rada pokazalo se da se ne može postići
projektovano opterećenje od 300 MW. Glavni razlog nije
što je kalorična vrijednost rasploživog uglja u
rasponu od 6000 do 8000 kJ/kg, umjesto projektovanih 10300
kJ/kg.
Kalorična (prosječna) vrijednost mjerena na
uobičajen način, jeste bila u nivou projektovane. Nije se
kalkulisalo sa
činjenicom da način otkopavanja lignita, neće biti takav da se
iz njega odvajaju svi slojevi jalovine.Pa je , time, kalorična
vrijednost (sada ne više samo lignita), zbog
nesagorive jalovine,znatno smanjena. Taj problem je , prema
rezultatima bušotina izraženiji u postojećem polju, nego u
poljima koja će se kasnije otkriti, ili trebaju biti otkrivena
za naredne faze .
Ukratko, izbor mehanizacije za otkop uglja, robustnost tih
strojeva,ali i potrebna količina uglja za rad TE, onemogućavali su adekvatno odvajanje proslojaka
jalovine, pa je i tada i danas u kotao TE Gacko, ulazila
mješavina jalovine i uglja, koja je , logično, znatno obarala
kaloričnu vrijednost goriva.
Ovih nekoliko napomena smatramo neophodnim , jer je predugo,
namjerno ili ne , problem kalorične vrijednosti lignite iz
gatačkog bazena predmet “stručnih “ rasprava i hipoteza o tome
da je za analize slan ugalj iz Miljevine i slične gluposti.
Zbog ovog se problema 1989. pristupilo rekonstrukciji kotla
sa ciljem ostvarenja maksimalne snage bloka, korištenjem
pomenute smjese, odnosno stvarno raspoloživog uglja.
Da je problem kaloričnosti lignita , zaista, onakav kakvim
ga prikazuju te nestručne analize, nebi enormno velika količina
pepela iz bloka izlazila na odlagalište, nebi bilo potrebe za
zastojima, čišćenjem kotla od tona nataloženog pepela i onih
opskurnih scena kataklizme nad Poljem, kad filtersko postrojenje
prestane sa radom. I nebi (na stranici 22.
Informacije-Emisioni parametri TEGacko), veći dio rubrike
Normativi i preporuke, bio prekriven fotografijom, nego
egzaktnim ciframa čijim bi puoređivanjem sa rubrikom Podaci,
bilo, i laiku, moguće napraviti poređenje.
TE je značajan energetski kapacitet sa godišnjom proizvodnjom
i predajom u zajednički elektroenergetski sistem efektivnih
1.650.000.000 KWh električne energije.
Predviđena je ukupna instalisana snaga od 600 MW ( 1x300 MW
u prvoj fazi i 1x300 MW u narednoj fazi), korištenjem pomenutog
gatačkog lignita.
Tehnološka oprema bloka, kotao i turbina sa pumpnim i
ventilatorskim postrojenjem, sovjetske je proizvodnje. Generator
je zajedničko djelo Rada Končara iz Zagreba (stator) i
Elektrosile iz Lenjingrada (rotor). Na osnovu glavnog projekta
bloka, koga je uradila projektna organizacija Motep iz Moskve,
Energoinvest iz Sarajeva je projektovao rad svih pratećih i
pomoćnih objekata TE: sistem snadbijevanja sirovom vodom za TE i
pripremom svih tehnoloških voda za rad kotla i postrojenja,
sistem unutrašnjeg i vanjskog transporta šljake i pepela sa
deponijama, sistem snadbijevanja i pripreme potrebnih količina
uglja za TE, sistem otpadnih i tehnoloških voda i cjelokupnu
infrastrukturu.
Gatački ugljeni bazen je smješten u Gatačkom polju.Prostire
se na površini od oko 40 km2 na nadmorskoj visini od oko 940 m,
u tipičnom kraškom području. Područje se odlikuje veoma
karakterističnim klimatskim uslovima, gdje se temperature kreću
od -30 do +37 C, sa prosječnim atmosferskim padavinama od 1.750
mm godišnje.Basen je podijeljen na četiri eksploataciona polja:
Zapadno, Centralno, Istočno i Povlatna ugljena zona. Prvi
radovi na eksploataciji uglja u Gacku su počeli 1954. godine, u
rudniku “Vrbica”, na izdancima glavnog ugljenog sloja, a 1982.
godine je pušten u rad rudnik lignita "Gračanica".( Ugalj iz kopa
“Vrbica”, nikada nije korišten za rad bloka TE Gacko.) Godišnji
kapacitet je 1.800.000 tona uglja i 3.200.000 m otkrivke, u
Zapadnom eksploatacionom polju. .
Rezerve uglja u bazenu procjenjuju se na preko 400 miliona
tona, i one će da obezbjeđuju rad dva bloka snage 300 MW u
narednih 100 godina. Gatački je lignit viskog kvaliteta i njega
je isplativo eksploatisati. U poslednje vrijeme promjenila se
tehnologija dobijanja uglja. Primjenjujući najnovija naučna
istraživanja, te promijenjenu tehnologiju otkopa, vrši se
selektivno otkopavanje, pa je sada ugalj na deponiji , puno čistiji,
u odnosu na predhodni period. To je rezultiralo da je postignuta proizvodnja
termoelektrane na nivou snage od 280 MW, smanjuje se broj
zastoja bloka, čišćenja kotla i rjeđi su kvarovi.
